Klaas Dijkhoff: een combinatie van Wiegel en Bolkestein

Hij heeft humor, is pragmatisch en is bovenal een echte Brabander. De nieuwe fractievoorzitter van de VVD heeft als bijnaam ‘Klussen-Klaas’, omdat hij elke klus goed afhandelt.

Dijkhoff als minister van Defensie op het Binnenhof. Foto Bart Maat/ANP

Op maandag 2 oktober bereidt Jeanine Hennis het debat van de volgende dag voor waarin ze zal aftreden. De minister van Defensie wil politieke verantwoordelijkheid nemen voor de dood van twee militairen door een defecte mortiergranaat in Mali. Ze vraagt, zoals vaker voor een groot debat, haar politieke maatje Klaas Dijkhoff om advies. Dijkhoff, zegt Hennis, is een baken van rust. „Hij behoudt het overzicht en is goed in de juiste woordjes. Bel je Klaas, dan ben je er zo uit.”

In de VVD-fractie kreeg Dijkhoff de bijnaam Klussen-Klaas, van Tweede Kamerlid Han ten Broeke. Je kunt hem elke klus geven en hij handelt het goed af. Of hij nou moet invallen tijdens een debat voor een collega, een verkiezingscampagne leidt of plotseling staatssecretaris van Asielzaken wordt.

Nu staat Dijkhoff voor de moeilijkste klus uit zijn carrière: hij moet als fractievoorzitter van de grootste partij in een vierpartijencoalitie met een zeer ervaren VVD-premier het VVD-belang bewaken én zijn eigen fractie binnenboord houden. Een spilfunctie. Tegelijkertijd moet Dijkhoff de VVD smoel geven naast Thierry Baudet en Geert Wilders, concurrenten op rechts. Het debat over de regeringsverklaring deze week is zijn eerste optreden als fractievoorzitter.

Lekkere vlerk

Als iemand die spilfunctie aankan, is Dijkhoff het, zegt zijn omgeving. Jurist Dijkhoff (36) heeft een duidelijke stijl van leidinggeven. Op het ministerie van Veiligheid en Justitie viel zijn efficiënte werkwijze op. Vergaderingen duren kort en hij kijkt scherp naar waarmee hij zich wel en niet moet bezighouden.

Dijkhoff trekt zich niks aan van wat hij de ‘aanwezigheidscultus’ op het Binnenhof noemt. Je kunt ook inbellen op een vergadering. Mee speelt dat Dijkhoff in juli vader is geworden van dochter Linde. Hij woont in Breda en wil elke nacht thuis slapen. Studievriend en VVD-gedeputeerde in Brabant Christophe van der Maat: „Hij kiest: wat moet ik doen en wat moeten anderen doen. Als je geen tijd hebt om lucht te scheppen, kan je ook niet scherp zijn.”

Luchtscheppen doet Dijkhoff met zijn familie, bij wedstrijden van PSV met zijn jongere broers Koen en Rik. Ze hebben seizoenskaarten. Van der Maat: „Zij zorgen dat hij niet naast zijn schoenen gaat lopen. Het is een heel hechte familie.”

Voor alles is Dijkhoff een echte Brabander. Hij viert carnaval in vol ornaat, heeft cd’s van Guus Meeuwis en citeert vaak Theo Maassen en Hans Teeuwen. Zijn vader is sinds een paar jaar gemeenteraadslid voor de VVD in Best. Toen Dijkhoff geboren werd, was zijn vader gestationeerd als militair in Duitsland. Later verhuisde het gezin naar Eindhoven. Zijn moeder was verpleegster.

Lees ook wat het nieuwe kabinet vergt van de premier: Rutte moet zichzelf weer heruitvinden

Dijkhoff studeerde en doceerde recht aan de Universiteit van Tilburg, waar hij ook promoveerde. Hij was zeer actief in de studentenpolitiek, voor een universiteitsblad schreef hij een column: Zeikhoff. Zijn promotor Willem van Genugten had als decaan ook politiek met Dijkhoff te maken. „Studenten na hem in de faculteitsraad zeiden: even kijken wat Klaas vindt. Hij is een lekkere vlerk, een beetje een boef. Een die weet hoe met humor het spel gespeeld moet worden.”

Zijn Brabantse afkomst zet Dijkhoff van meet af aan in voor de VVD. Hij wordt lid als hij op zijn zeventiende kijkt naar het optreden van Frits Bolkestein. Maar bij de jongerenvereniging JOVD gaat hij niet, die discussies vindt hij te vrijblijvend. Hij heeft liever praktische invloed op de universiteit.

In 2012 voert Dijkhoff samen met Kamerlid en Brabander Cora van Nieuwenhuizen campagne in Brabant voor de Tweede Kamerverkiezingen. Dat doet hij lichtvoetig en studentikoos, de VVD wordt de grootste partij. Van Nieuwenhuizen, net benoemd als minister van Infrastructuur en Waterstaat: „Hij bedenkt dat we met een kistje tomaten naar het partijkantoor van de SP in Oss gaan. Met de leus: draai deze maar in de soep, niet Nederland.” Zijn campagnetalent valt op: hij leidt de landelijke VVD-campagne in 2014 en 2015.

Intellectueel en provinciaal

De opvattingen over Dijkhoff, die wordt gezien als de kroonprins van de VVD, zijn opvallend eensgezind, wie je het ook vraagt. Hij is slim. Analytisch sterk. Snel in het samenvatten van het probleem in begrijpelijke taal. Peter van der Velden, oud-burgemeester van de PvdA in Breda, die hem meemaakte in de gemeenteraad van 2010 tot 2013: „Als iets met vijf zinnen gezegd kan worden, zal hij er geen tien van maken.” Dijkhoff, zegt hoogleraar bestuurskunde Paul Frissen, die hem kent uit de gemeentepolitiek in Breda, toont zich politiek als een wonderlijke combinatie van een kosmopoliet en een gewone man, een intellectueel en een provinciaal. Voormalig VVD-politicus Arend Jan Boekestijn verwoordt het zo: „Klaas combineert de eruditie van Bolkestein met de souplesse van Wiegel.”

Wat voor liberaal Dijkhoff is, kunnen de meeste mensen die hem kennen niet zeggen. Vooral een pragmatische: de overheid moet mensen niet te veel in de weg zitten, zich niet bemoeien met wat mensen vinden. De reacties op Bolkestein prikkelden hem om op zijn zeventiende lid van de VVD te worden: dat hij van alles niet mocht zeggen volgens critici.

Dijkhoff leest snel en veel. Zijn boeken houdt hij bij op de website Goodreads, een bonte lijst: literatuur, Stephen King, non-fictie. Nu leest hij een boek van managementgoeroe Manfred Kets de Vries over teambuilding. Kernboodschap: vertrouwen is essentieel.

Dijkhoff promoveert in 2010 – hetzelfde jaar dat hij fractievoorzitter in Breda én Kamerlid wordt – op het oorlogsrecht en de invloed van nieuwe technologieën daarop. Dijkhoff begon met een vergaande stelling: schaf grote delen van het humanitaire recht af, houd de belangrijkste basisprincipes over. „Een beetje op zijn Klaas: grote stappen snel thuis.” Maar het mooie was, zegt promotor Van Genugten, dat hij die rechtspolitieke vragen aandurfde op die leeftijd: waar schuurt het recht met de samenleving?

Nog een eigenschap die iedereen opvalt, inclusief de kijkers van de quiz De slimste mens, die Dijkhoff dit jaar won: zijn onderkoelde humor. Die zet hij in bij onderhandelingen. En dat werkt. Dijkhoff is na het aftreden van Hennis drie weken demissionair minister van Defensie. Daarin onderhandelt hij met de vakbonden over de nieuwe cao voor defensiepersoneel die al jaren vastzit. Op 12 oktober om kwart voor twee ’s nachts zijn ze eruit. Volgens Jean Debie, voorzitter van de militaire vakbond VBM, dankzij Dijkhoff.

Belangen van tegenstanders

Die pragmatische opstelling, het rekening houden met de belangen van tegenstanders: het kan van groot nut zijn in een coalitie met vier partijen. Dijkhoff was een paar maanden staatssecretaris toen in 2015 het aantal asielzoekers snel toenam. Bedden zoeken, burgemeesters bellen, noodopvang regelen. In diverse gemeenten was er woedend protest. Attje Kuiken, asielwoordvoerder van coalitiepartij PvdA: „Hij heeft mij enorm verrast. Hij was een über-VVD’er, die in de campagnes al die rechtse VVD-leuzen bedacht. Maar als staatssecretaris was hij een bekwaam bestuurder die rekening hield met ons belang.”

Dijkhoff is daarbij handig met media. Jos Wienen, CDA-burgemeester uit Haarlem en onderhandelaar namens alle gemeentes, herinnert zich dat hij in 2015 een akkoord sloot met Dijkhoff over de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers. „Dijkhoff stelde voor nog even een kopje koffie te drinken voor we het nieuws aan de pers vertelden. Ze moeten niet denken dat deze deal een eitje was, zei hij.”

In zijn nieuwe rol als fractievoorzitter moet Dijkhoff er voor zorgen dat de VVD niet flets wordt. Dijkhoff had de afgelopen jaren geen scherp VVD-profiel. Maar dat hij dat wel kan laten zien, blijkt uit zijn begintijd bij de VVD, in 2009. Dan voert hij als lijsttrekker een scherpe campagne in Breda en wordt de VVD de grootste. In dat jaar valt Dijkhoff voor het eerst op als hij zich aanmeldt bij de VVD-kadertraining: zo scout de partij talenten. Hij is dan 28. Op het partijcongres mag hij een presentatie houden over hoe je digitaal leden werft. De even jonge Peter Valstar van het VVD-partijbureau shopt het hoofd van toenmalig partijvoorzitter Ivo Opstelten op allerlei foto’s. Dijkhoff houdt er een verhaal bij. Het is cabaret, veel VVD’ers herinneren het zich nu nog.

Dijkhoff opereert autonoom en spreekt Rutte gerust tegen, zeggen VVD’ers. Een smet op zijn blazoen is dat hij als Kamerlid meedenkt op het ministerie van Veiligheid en Justitie over de formulering van een, achteraf bezien foutief, persbericht over de omstreden Teevendeal, waarover later drie VVD-bewindslieden struikelden. Een onwenselijke vermenging van rollen, concludeert de Kamer achteraf. De Kamer moet controleren, niet meedenken.

Op het Binnenhof wijzen velen erop dat voorgangers in Dijkhoffs positie hier niet ongeschonden uitkwamen. Denk aan Pieter van Geel, Elco Brinkman en Maxime Verhagen van het CDA. Dijkhoffs voorganger Halbe Zijlstra noemde het zelfs een hondenbaan. Waarom Dijkhoff het doet? In elk geval wilde het VVD-bestuur dat hij het deed. „Ja, het is riskant, maar afbreukrisico is er overal,” zegt Hennis. „Ook als minister.” Dijkhoff zelf ziet het echt niet als corvee, zeggen VVD’ers die hem goed kennen. Hij wilde dit altijd al.