Column

De overheid die ons wantrouwen voedt

Zelfoverschatting komt veel voor in de hoogste kringen. Wat dit betreft is er een curieuze parallel tussen de Grijze Campagne van wijlen burgemeester Eberhard van der Laan inzake radicaliserende moslimjongeren, en de Russische pogingen vorig jaar de Amerikaanse verkiezingen te beïnvloeden.

In beide gevallen ging het om bedrog: de doelgroep mocht niet weten dat zij bespeeld werd. Van der Laan wilde, onthulde Elsevier dit weekeinde, heimelijk video’s publiceren om de belangstelling van moslimjongeren voor de radicale islam te ondermijnen. Omdat niet bekend mocht worden dat de gemeente erachter zat, onthielden justitie en politie hun steun.

In essentie, zij het verfijnder, leunde de Russische campagne in de VS op hetzelfde principe: de Russen beoogden met heimelijke informatie Trump te steunen. Dat zij deze campagne voerden is inmiddels overvloedig aangetoond; bewijs dat de campagne de uitslag beïnvloedde is niet geleverd.

In de spionagewereld vallen deze operaties onder de noemer PSYOP, psychological operations, en het vreemde is: al vele malen is gebleken dat het niet werkt. De Russen (en Oost-Duitsers) legden op Nederlandse bodem met steun aan de actiegroep Stop de Neutronenbom (1977) de basis onder massale antikernwapendemonstraties in de jaren tachtig in Nederland.

Het leek een succes. Maar het hielp niets: Nederland hield uiteindelijk vast aan zijn NAVO-verplichtingen.

Een berucht geval is het tijdschrift Encounter, dat vanaf de jaren vijftig in Londen verscheen met stukken van auteurs als Evelyn Waugh en Arthur Schlessinger. Eind jaren zestig bleek de CIA het tijdschrift te financieren om tijdens de Koude Oorlog de superioriteit van de westerse cultuur te demonstreren. Het resultaat was omgekeerd: na de onthulling moesten talrijke schrijvers, onwetend van hun Amerikaanse financiers, vechten voor hun geloofwaardigheid.

In een schitterende roman, Sweet Tooth (2012), liet de Britse schrijver Ian McEwan zien dat PSYOP uiteindelijk ieders integriteit aantast: die van de bedenkers, daders en slachtoffers.

Dus het is nog te begrijpen dat Poetin hier niet zo zwaar aan tilt. Maar dat een man met de bestuurlijke statuur van Van der Laan aan zo’n project wilde beginnen, is tamelijk ontluisterend. Want nu alles op straat ligt, is de ramp niet te overzien: juist in deze ontvlambare doelgroep zal het geloof in de overheid alleen maar afnemen.

De principiële vraag die eronder ligt is of wij, als land, een overheid willen die in sommige gevallen verzwijgt wie zij is. Enkel om de publieke opinie te kneden. En met als risico dat mensen elkaar ook onderling steeds minder vertrouwen.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus.