Cultuur

Interview

Interview

Pavel Palazjtsjenko tussen de laatste Sovjet-leider Michail Gorbatsjov (links) en de Amerikaanse oud-president Ronald Reagan, in 1992 in Los Angeles.

Foto SGranitz/Getty

De doorfluisteraar van de Koude Oorlog

Pavel Palazjtsjenko maakte als vaste vertaler van Gorbatsjov alle internationale topontmoetingen mee, van Thatcher tot Reagan. Hij bewondert Gorbatsjov, maar heeft ook kritiek op de laatste Sovjetleider.

Zolang Michail Gorbatsjov politiek leider was van de Sovjet-Unie, stond Pavel Palazjtsjenko bij alle internationale topontmoetingen, met Thatcher, Reagan, Bush, Kohl of Mitterand als een eeuwige schim achter hem. De man met de karakteristieke kale kop en grote snor heeft alle onderhandelingen doorgefluisterd. Het waren de zes spannendste jaren uit zijn leven.

„Ik was meer dan een schaduw of meubelstuk”, vertelt Palazjtsjenko (68) eerder deze maand bij een bezoek aan Amsterdam, waar hij optrad bij de presentatie van de Nederlandse vertaling van de Gorbatsjov-biografie Flawless English.

Diplomatiek en overduidelijk gewend aan een westers publiek, haalde hij in De Balie herinneringen op aan de onverschrokken Thatcher, de koppige Reagan, de onverzettelijke Kohl. Maar vooral aan zijn baas, met wie hij nog steeds nauw samenwerkt. Ze werden vrienden.

Zijn grootste verdienste vindt hij dat Gorbatsjov naar zijn land keek door de ogen van de gewone mensen.

Dat met Gorbatsjov een leider aantrad die een verschil zou maken had hij snel door. „Maar dat zijn beleid zo snel zou leiden tot een complete transformatie van ons land en de wereld had niemand voorzien. Hij was veel meer dan een nieuw jong gezicht. Hij belichaamde een totaal nieuwe benadering van leidinggeven in de USSR: radicale veranderingen, humanisering van het land en de overgang naar reële internationale samenwerking.”

Gorbatsjov erfde een systeem dat zich totaal geïsoleerd had in de wereld. Dat isolement heeft hij doorbroken en het ergerde de Russen dat het Westen aanvankelijk dachten dat dit de zoveelste cosmetische mooipraterij van een Sovjetleider was, die alles bij het oude zou laten.

„Gorbatsjov had een totaal andere manier van onderhandelen in de internationale arena. Hij richtte zich niet op het herkauwen van de overbekende posities, maar ging direct op zoek naar resultaten die voor beide partijen voordelig zijn. Hij zocht compromissen en consensus.”

Gorbatsjov houdt van mensen

Wat hem ook uitzonderlijk maakte was zijn houding tegenover mensen. „Een politiek leider als Brezjnev was totaal geïsoleerd van elk menselijk contact. Ook opvolgers Tsjernenko en Andropov hadden alleen in de partij- en staatshiërarchie verkeerd. Gorbatsjov houdt van mensen. Zijn humanisme werd de basis voor de perestrojka. Eerst probeerde hij het systeem te hervormen. Toen hij inzag dat dit onmogelijk was besloot hij het af te breken en te vervangen door democratie.”

Zijn grootste verdienste vindt hij dat Gorbatsjov naar zijn land keek door de ogen van de gewone mensen, die snakten naar verandering. Zijn grootste handicap was het oude Politbureau, dat er totaal andere ideeën op nahield over de aard van die veranderingen. „Er waren tal van varianten: conservering van het oude systeem of de combinatie van communisme, imperialisme en nationalisme die in het huidige Rusland populair is. Gorbatsjov was uniek omdat hij besloot consequent voorwaarts te gaan. In zijn ogen was er geen weg terug.”

Natuurlijk heeft Gorbatsjov fouten gemaakt. „Die zijn pietluttig vergeleken bij zijn successen. Zelf vertelde hij me dat zijn zelfverzekerdheid hem wel eens parten heeft gespeeld. Dat kan omslaan in zelfoverschatting. Ook was zijn beoordelingsvermogen van de mensen in zijn omgeving niet altijd adequaat.”

Zo had Gorbatsjov in augustus 1991 niet op vakantie moeten gaan, zegt zijn tolk. Meteen werd in Moskou een staatsgreep gepleegd. Het halve politbureau keerde zich tegen zijn hervormingspolitiek, bang dat de Sovjet-Unie uiteen zou vallen. „Dat heeft hij totaal niet zien aankomen. Hij dacht dat je mensen kon overtuigen als je maar op ze in bleef praten. Maar hij sprak niet altijd helder, en met veel omhaal van woorden. Op den duur kregen mensen daar genoeg van.”

De coup mislukte binnen drie dagen, dankzij het vastberaden optreden van Gorbatsjovs aartsvijand Boris Jeltsin. Dat Jeltsin klare taal sprak was een van de redenen dat de intelligentsia naar hem overliepen. „Hij riep: we vernietigen al het oude communistische, dan hebben we over anderhalf jaar een goed leven! Die demagogie wilden de mensen horen. Ze wilden gas geven. Terwijl Gorbatsjov bleef uitleggen dat simpele oplossingen niet bestaan. Hij miste Jeltsins oratorische kwaliteiten.”

Er was geen instinctieve animositeit, maar Gorbatsjov ontdekte dat Jeltsin, door hem zelf uit Sverdlovsk [nu Jekaterinenburg, red.] naar Moskou gehaald, ‘niet volgens de regels speelde’. Terwijl Gorbatsjov zich in 1987 voorbereidde op een principiële speech ter gelegenheid van de 70ste verjaardag van de Oktoberrevolutie, waarin hij sprak over Stalins misdaden, gooide Jeltsin de handdoek in de ring. „Hij riep dat de perestrojka de verkeerde kant op ging en diende zijn ontslag in. Gorbatsjov reageerde vrij rustig, Jeltsin bleef de zaak maar op de spits drijven. Het type politicus dat denkt te winnen door te radicaliseren, terwijl Gorbatsjov balans zocht in consensus. Botsing was onvermijdelijk.’

Mislukte staatsgreep

Jeltsin zou van de mislukte staatsgreep gebruik maken door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie te versnellen en door Gorbatsjov aan de kant te schuiven. Zelf erfde hij als president van Rusland met de Russische Federatie de hoofdprijs, terwijl Gorbatsjovs functie (president van de Sovjet-Unie) met het verdwijnen van dat wereldrijk ophield te bestaan.

Toch beaamt Palazjtsjenko dat ook Jeltsin een belangrijke politieke rol heeft gespeeld in Rusland. „Beiden kozen onverkort voor democratisering en afscheid van de failliete communistische economie. Ik sluit niet uit dat het uiteenvallen van de Sovjet-Unie onvermijdelijk was. Het is heel moeilijk een rijk bijeen te houden met zulke verschillende landen als Estland en Turkmenistan. We weten nu niet eens of Groot-Brittannië of Spanje wel een staatkundige eenheid blijven. Maar Jeltsin heeft wel vals gespeeld.”

Als tolk heeft Palazjtsjenko alle grote internationale toppen meegemaakt, in Genève, op Malta, in Washington, in Moskou. In Reykjavik.

Wat was het spannendste moment in alle buitenlandse onderhandelingen?

„Er waren tegenstellingen, maar de besprekingen bleven van beide kanten altijd fatsoenlijk. Angstig is het nooit geweest. Wat mij erg imponeerde was dat Gorbatsjov, Reagan en Bush bleven koersen op overeenstemming. Denk je eens in: een jaar na de eerste topontmoeting in Genève werd er al een akkoord over de liquidatie van middellange afstandsraketten getekend! Uiteindelijk is meer dan 80 procent van de kernwapenarsenalen geliquideerd. Een enorm succes, dat begreep iedereen. De arsenalen die waren opgebouwd door de voorlopers van Gorbatsjov en Reagan waren onbevattelijk groot. Inspirerend bij de onderhandelingen was dat iedereen zag dat de weg terug naar een normalere wereld was ingeslagen.”

Was er een methode-Gorbatsjov?

„Hij had geen geheim. Hij ging uit van voorstellen die acceptabel konden zijn voor de andere partij, zonder onze belangen te verwaarlozen. Het resultaat telde.”

Het is Gorbatsjovs tragiek dat hij in het buitenland veel populairder is gebleven dan in het binnenland. Voor het Westen verzinnebeeldt hij het einde van de Koude Oorlog. „De Russen hadden het loodzwaar in de jaren negentig bij de radicale overgang naar het kapitalisme, ze zochten een zondebok. Jeltsin, de tsaar van dat moment, konden ze niet aanwijzen, Dus kreeg Gorbatsjov de zwarte piet. Langzaam zie je dat verschuiven. Nu roept iedereen: ik heb nooit op Jeltsin gestemd! Maar hij is met 60 procent van de stemmen gekozen. Beiden krijgen de schuld van alles wat mis is gegaan in het land.”

Is het begrijpelijk dat mensen heimwee hebben naar de Sovjet-Unie?

„Er is een zekere nostalgie naar bepaalde ‘positieve’ aspecten van de USSR: meer gelijkheid, rechtvaardigheid, beter onderwijs. Mar ik ken heel weinig mensen die terug willen naar vroeger. Men denkt daarbij ook aan de status van wereldrijk. Poetin speelt daarmee. Ons volk wil dat Rusland een grootmacht is.”

Waarom?

„Typische karaktertrek van de Russen die nu meer dan 80 procent van de bevolking van de Russische Federatie uitmaken. In de Sovjet-veelvolkerenstaat was dat 50 procent. Het Russische volk vindt dat het in de jaren negentig door het Westen vernederd is. Daaraan heeft Poetin een einde gemaakt. Nu is er respect, ja zelfs angst voor Rusland. Dat vinden veel mensen fijn.”

Vindt Gorbatsjov dat ook?

„Ook hij vindt dat Rusland een grootmacht is, maar dan wel een die samenwerking moet zoeken. Ook hij denkt dat het Westen in de jaren negentig niet genoeg respect had. Voor de NAVO-uitbreiding waren andere varianten voorhanden. Rusland had meer betrokken kunnen worden. Onze veiligheid was in het geding. Het Westen redeneerde eenzijdig: het is het soevereine recht van Polen, Tsjechië en Hongarije om lid te worden, maar dat er met Rusland geen rekening werd gehouden bevalt de Russen niet.”

Rusland en het Westen kunnen niet de koers voortzetten van de laatste vijf tot tien jaar.

Begrijpt Gorbatsjov dan niet dat Oost-Europa bang voor jullie was?

„Natuurlijk! Maar dat heeft een geschiedenis. Er is wrevel opgebouwd. Maar staatspolitiek kun je niet bouwen op gevoelens van gekrenktheid. Je moet een modus vivendi vinden met het land dat jou gekrenkt heeft. Volgens Gorbatsjov hebben Oost- en West-Europa daar destijds niet naar gezocht, alleen hun eigen politiek nagestreefd. Nu groeit er in Rusland een generatie op voor wie de status van grootmacht weer heel belangrijk is. Het is niet mijn generatie, maar het Westen moet er rekening mee houden.”

Of anders? Wat bedreigt ons dan?

„Niks. Maar Rusland en het Westen kunnen niet de koers voortzetten van de laatste vijf tot tien jaar. We moeten raakvlakken zoeken. Rusland blijft altijd bestaan. Je kunt er niet omheen, moet dat accepteren. Helaas is dat in de jaren negentig niet gebeurd. Je hebt het recht om iemand voor voldongen feiten te plaatsen, maar er zijn ook bepaalde gedragsregels. Je hoeft niet per se alles te doen waar je recht op hebt. Dat is de mening van Gorbatsjov.”

Net als Poetin blijft Gorbatsjov het uiteenvallen van de Sovjet-Unie rampzalig vinden, maar volgens Palazjtsjenko respecteert hij, anders dan Poetin, de nieuwe realiteit. Daarom onthoudt hij zich van commentaar op de gebeurtenissen in Oekraïne. Met één uitzondering: de annexatie van de Krim is ook voor Gorbatsjov een kwestie van historische rechtvaardigheid.

„De Krim is in 1954 door Chroesjtsjov volledig ondemocratisch aan Oekraïne toegewezen. Hoe dat referendum ook gehouden is, de meerderheid van de bevolking heeft vóór aansluiting gestemd.”

Over Poetin laat Gorbatsjov zich verschillend uit. Volgens Palazjtsjenko beoordeelt hij hem aan de hand van beleidsdaden. Dat Poetin opging voor een derde presidentstermijn keurde Gorbatsjov af. „Maar toen Poetin verkozen was erkende Gorbatsjov hem als leider van het land. Hij steunt Poetins ijveren voor de erkenning van Rusland als grootmacht. Maar de huidige slechte betrekkingen met het Westen zijn veroorzaakt door fouten aan beide zijden. Waar Gorbatsjov moeite mee heeft is het gebrek aan democratie. De parlementsverkiezingen zijn een formaliteit, Poetins ‘verticale macht’ is een variant op autocratie. Maar onlangs zei hij in een interview dat de plussen van Poetin groter zijn dan de minnen.”

Gorbatsjovs grootste verdienste? Dat hij een onomkeerbare keuze heeft gemaakt. „Terugkeer naar het totalitaire systeem, zonder vrijheid van meningsuiting of privébezit is door de zes jaar Gorbatsjov onmogelijk. Ondanks de huidige confrontatie heeft hij de betrekkingen zó veranderd, dat de vijandigheid van de Koude Oorlog niet kan terugkomen.”

Hier denkt men daar anders over.

„De toekomst zal het uitwijzen. Als wij Russen morgen wakker worden in Noord-Korea, heb ik ongelijk gekregen.”