Googles droomstad kan een nachtmerrie worden

Smart cities

Google-dochter Sidewalk Labs gaat een aanlokkelijke hightech-wijk bouwen in het Canadese Toronto. Technologiecriticus Evgeny Morozov vreest enorme ongelijkheid door dit soort smart cities. „Dit maakt wonen in de stad alleen maar nóg duurder en onbereikbaarder.”

Google’s dochterbedrijf Sidewalk Labs ziet een wijk voor zich met allerlei sensoren, robots, zelfrijdende auto’s en digitale diensten rondom transport, zorg en veiligheid. Illustratie: Sidewalk Labs

Schattige zelfrijdende autootjes van Google brengen blije mensen van A naar B. In de zonnige lucht boven de gebouwen zoeft een high-tech-karretje aan een kabelbaan. Op een plein staat een digitale zuil waar mensen medisch advies krijgen, robotarmen bouwen nieuwe gebouwen. De online-brochure van Quayside, een nieuw te bouwen wijk in het Canadese Toronto, ziet er vriendelijk, aantrekkelijk en futuristisch uit.

Eerder deze maand maakte Sidewalk Labs, onderdeel van Google-moederbedrijf Alphabet, samen met het stadsbestuur van Toronto bekend dat het er een complete wijk gaat bouwen. Geheel in Google-style: met alle technologische snufjes, rooskleurige toekomstvisies (en dataverzameling) die daarbij horen.

En Sidewalk Labs is zeker niet het enige technologiebedrijf dat stedenbouw wil ‘disrupten’: Facebook gaat een eigen wijk bouwen in Menlo Park in Silicon Valley. Cisco, IBM, Microsoft: al deze bedrijven werken – ook in Nederlandse steden als Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven - steeds nauwer samen met overheden. Om sensoren op te hangen, nieuwe technologie te installeren en data te verzamelen. Dat loopt uiteen van slimmere afvalinzameling tot het analyseren van verkeersdata tot automatische gezichtsherkenning op straat. Toronto is een belangrijke proeftuin. Maar niet iedereen is blij.

„De nieuwe wijk in Toronto wordt een Disneyland-achtige etalage voor Googles zelfrijdende auto’s”, zegt Evgeny Morozov. De 33-jarige Wit-Rus is schrijver van meerdere boeken, werkte aan topuniversiteiten Harvard en Stanford, en is de laatste jaren uitgegroeid tot één van de bekendste linkse denkers over technologie van de wereld. Hij was maandag in debatcentrum De Balie.

„Ja, de plannen in Toronto zien er heel aantrekkelijk uit”, zegt hij terwijl hij een bruistablet oplost in zijn thee, tegen een opkomende verkoudheid. „Maar dan wel voor de rijke, creatieve klassen die het zich kunnen veroorloven om in zo’n utopie te wonen. Voor de rest van de bevolking lost het niks op, en erger: dit soort projecten maakt wonen in de stad alleen maar nóg duurder en onbereikbaarder voor grote groepen mensen.”

Datzelfde zie je volgens Morozov bijvoorbeeld ook in India gebeuren. De Indiase regering kondigde vorig jaar een plan aan om maar liefst 100 smart cities te bouwen, een project waar vele miljarden euro’s overheidsgeld in gestoken worden. „Het is nu al duidelijk dat dat eilanden worden voor de rijken, gated communities waarvoor je heel veel geld moet betalen - terwijl de allerarmsten achterblijven.”

Het probleem is volgens Morozov vooral dat in deze projecten geen beperkingen worden opgelegd aan de speculatie door buitenlandse investeerders. Die kunnen huizen in deze nieuwe hightech-wijken vrijwel ongehinderd opkopen.

„Als je steden echt ten goede wilt veranderen, moet je hele systeem veranderen rondom de speculatie met vastgoed, en dat gebeurt niet. Sterker: dat probleem wordt alleen maar erger door dit soort projecten. Smart cities zijn bij uitstek aantrekkelijk voor speculanten. En nu stijgen woningprijzen in veel grote steden al met tientallen procenten per jaar.”

Morozov verzet zich dan ook tegen het beeld dat Sidewalk Labs neerzet dat het de stad helemaal opnieuw gaat uitvinden. „Dat is onzin. Het hangt wat sensoren op en laat zelfrijdende auto’s rijden, maar vindt op geen enkele manier het onderliggende systeem opnieuw uit.” Op deze manier pakken smart cities alleen positief voor techbedrijven, speculanten, en de rijke creatieve stedelijke klasse die het toch al goed heeft, vreest Morozov.

Impressies van de ‘smart city’ die Sidewalk Labs wil bouwen in Toronto:

Gevaar van groeiende ongelijkheid

Maar in de plannen van Sidewalk Labs staat wel degelijk heel expliciet dat het wil zorgen dat de ontwikkelingen ten goede komen aan alle groepen in de samenleving. De brochure staat vol met termen als „diversiteit omarmen”, „Elke inwoner moet een stem krijgen”, „Ons werk moet toegankelijk zijn voor iedereen”. Het bedrijf en het stadsbestuur zijn zich bewust van het gevaar van groeiende ongelijkheid, zo lijkt het.

„Dat is populistisch en leidt af”, vindt Morozov. Volgens hem staan er in de plannen geen concrete regels om enorme prijsstijging te voorkomen. Hij wijst ook op de achtergrond van de bestuursvoorzitter van Sidewalk Labs, Dan Doctoroff. Die werkte eerder voor de stad New York aan het grootste smart city-project in die stad: Hudson Yards. Dat is een wijk op Manhattan die de eerste ‘quantified community’ moet worden van de wereld: een wijk waarin alles wordt bijgehouden over de bewoners. Inmiddels is het één van de allerduurste stukjes New York, een stad die sowieso al niet bekend stond om zijn betaalbaarheid.

Morozov staat vooral bekend als criticus van de enorme datahonger van de technologiebedrijven, en het feit dat technologie door deze bedrijven gepresenteerd wordt als oplossing voor álles. „Ja daarop kun je deze projecten ook nog steeds bekritiseren. Maar ik vind dat saaie kritiek inmiddels. Ja, het is belangrijk, maar dat weten we nou wel. Als mensen dat nu nog niet doorhebben…”

Bepaalt straks een algoritme welke wijkbewoners een gevaar zijn? Lees ook: Hoe de slimme stad een dom idee kan worden

Toch lijkt Sidewalk Labs ook deze kanttekening, die door veel meer mensen dan Morozov is geuit de laatste jaren, ter harte te nemen. Het bedrijf legt in een persbericht uit dat het strenge privacy-normen hanteert voor de data die het gaat verzamelen in Toronto. Het woord smart city wordt compleet vermeden in de brochure. Op de plaatjes spelen de technologieën überhaupt een opvallend kleine rol. Het zijn vooral illustraties van mensen die lopen, leven, recreëren, en oh ja, er rijdt toevallig ook een zelfrijdende auto langs. Daarmee lijkt het bedrijf tegemoet te komen aan een waarschuwing die al langer klinkt als het gaat om smart cities: het moet er om de mensen gaan, niet om de techniek.

„Je moet je niet al te veel laten leiden door die brochure, dat is natuurlijk pure marketing”, zegt Morozov. „Het hele gevoel dat me bekruipt bij dit project is hetzelfde als wat ik had toen ik zelf in een mooi appartement woonde in New York. Dat was een heel fijn appartement voor mij, omdat ik het kon betalen. Er zat een en stomerij in het gebouw, er was een conciërge die de deur bewaakte. Super fijn en efficiënt. Je hoefde de deur amper uit.”

Maar zo’n luxe appartement verandert natuurlijk niets aan de problemen waar de rest van de stadsbewoners mee kampen, zegt Morozov. „Smart cities zoals ze nu worden uitgedacht zijn utopieën voor de allerrijksten die voor de rest van de bevolking geen enkel probleem oplossen. Sterker: ze maken de belangrijkste problemen alleen maar erger. Ik denk niet dat we dit soort projecten moeten toestaan.”