Saoedische vrouw kan zich eindelijk laten zien

Saoedi-Arabië

De kroonprins kondigde deze week aan de radicale islam in het land te willen uitbannen. Vorige maand werd bekend dat Saoedische vrouwen eindelijk mogen gaan autorijden. Wat vinden zij zelf, krijgen zij meer vrijheid?

Bezoekers van een expositie van luxe artikelen in een hotel in Riad.

Een van de meest conservatieve landen ter wereld, Saoedi-Arabië, begint relaxter te worden, zo lijkt het. Luister naar de woorden van de 32-jarige kroonprins Mohammed bin Salman afgelopen dinsdag: „We keren terug naar de gematigde islam, die open is tegenover de wereld en alle religies.” Dat zijn ingrijpende teksten in een wahabitisch land dat strenge shariawetgeving toepast en als absolute monarchie nog steeds onthoofdingen uitvoert. Bin Salman zei op een conferentie in hoofdstad Riad dat hij extremistische gedachten onmiddellijk wil uitbannen. „Te beginnen vandaag.”

Eind vorige maand werd al bekend dat Saoedische vrouwen halverwege 2018 het recht krijgen om auto te rijden. Dat alleen al was voor Saoedische vrouwen een historisch besluit. Wat vinden ze van dit nieuws? Is hun positie werkelijk aan het veranderen?

De 25-jarige Khadija AlSheikh uit Riad is net afgestudeerd in de geneeskunde. Per maand is zij 113 tot 226 euro kwijt aan chauffeurs. „Bij ons thuis kon niemand het nieuws geloven”, vertelt AlSheikh telefonisch, via een versleutelde app. „Mijn broertje was blij, hij zei: ‘Nu mag jij míj een paar jaar rondrijden.’ En mijn moeder heeft al een Volkswagen besteld.”

Ook een 36-jarige vertaler is als gescheiden moeder van twee erg afhankelijk van chauffeurs. Zij werd in 2011 aangehouden toen ze bij een actie met een paar vrouwen achter het stuur ging zitten. Na een paar uur kon ze gaan, nadat ze in een contract beloofd had de regel niet nog eens te overtreden.

De vrouw is op Twitter actief en heeft 13.300 volgers. Omdat ze vrijuit wil kunnen spreken en een zeldzame naam heeft, wil ze niet met haar naam in de krant – NRC weet wie ze is.

De taxiritten die ze vier of vijf keer per dag moet bestellen , leiden altijd tot ergernis, vertelt ze. „Chauffeurs bellen als ze er zijn en zeggen: ‘Kom nu naar beneden!’ – we zijn geen familie hoor, denk ik dan. Soms willen ze ergens niet naar toe omdat ze het te ver vinden.” Andere chauffeurs vallen je echt lastig, zegt ze. „Ze hebben je nummer natuurlijk, dan bellen ze een dag na de rit op en vragen je mee uit. Als je nee zegt, zeggen ze: ‘Dan vertellen we je mannelijke voogd dat je gisteren tot laat uit was’.”

Iets luider: „Ze verdienen geld aan het feit dat onze rechten als vrouw worden geschonden.”

Ze is even stil. „Jullie hebben geen idee wat deze nieuwe regel voor ons betekent.”

Of het land echt in de kern aan het veranderen is, is nog moeilijk te zeggen. Nog altijd hebben alle meisjes en vrouwen een mannelijke voogd, meestal een vader of een echtgenoot, aan wie ze voor bijna alles toestemming moeten vragen – van het krijgen van een baan tot het reizen naar het buitenland. „Maar de laatste maanden valt me op dat de onverschilligheid over de behoeften van vrouwen minder is geworden, er wordt meer naar vrouwen geluisterd”, zegt Hatoon Al Fassi telefonisch vanuit Riad. Ze geeft les aan de King Saud-universiteit in Riad en onderzoekt al meer dan twintig jaar de positie van vrouwen in haar land. „Je ziet het ook als je buiten bent. Op het vliegveld zitten ineens vrouwen achter de check-in balies, dat had je eerst niet. In restaurants word je ontvangen door een vrouw. Vrouwen staan in foodtrucks eten te verkopen. Ze worden meer onderdeel van de publieke ruimte.”

Dat heeft te maken met economische hervormingen die de Saoedische koning wil doorvoeren. ’s Werelds grootste olieproducent wil minder afhankelijk worden van de olie-inkomsten – ook vrouwen moeten daarom aan het werk. Zonder auto kan dat niet in een land dat bijna twee keer zo groot is als Scandinavië. Omdat chauffeurs duur zijn, is het voor sommige vrouwen financieel onaantrekkelijk om te werken.

Vrouwen achter de balie

Hoewel iets meer dan de helft van de universitair afgestudeerden in Saoedi-Arabië vrouw is, bezetten vrouwen volgens cijfers van de Wereldbank (2016) slechts 15 procent van de arbeidsplaatsen. Ze mogen ook niet alle studies doen. In de zorg werken mocht al lang. Sinds 2013 zijn er vrouwelijke advocaten en sinds een paar jaar mogen ze ook in de media, diplomatie en retail and hospitality werken. Langzaam komen er meer mogelijkheden.

Vanuit het buitenland staat het land al jaren onder druk om de positie van vrouwen te verbeteren. „Er zitten economische motieven achter de hervormingen, maar ik proef ook een nieuwe politieke visie”, zegt Al Fassi. „Het idee dat je überhaupt gebruik maakt van de capaciteit van vrouwen is nieuw.”

Zal het niet zo zijn dat alleen rijke, hoogopgeleide vrouwen profiteren? Nee, zegt ze. „Zowel arme als rijke vrouwen willen economisch onafhankelijk zijn. Alle vrouwen zullen profiteren van het feit dat het normaler wordt voor vrouwen om te werken.”

Barista in een koffietentje

Ook de recent afgestudeerde arts Khadija AlSheikh ziet veranderingen op straat, zegt ze. Meer mannen en vrouwen gaan samen naar een kunstexpositie of een foodtruckfestival. Ze wil nog even niet als arts aan de slag. Ze houdt van dansen, het liefst op hiphopmuziek en Afrobeats, en geeft sinds kort een paar uur per week dansles en crossfittrainingen aan vrouwen. Ook werkt ze parttime als barista in een koffietentje.

„Je ziet de laatste tijd ook veel vaker mannen en vrouwen die niet getrouwd zijn samen afspreken en over werk praten”, zegt ze. „Ik kreeg eerst een gek gevoel als er ineens een man binnenkwam in een ruimte waar ik met alleen vrouwen zat. Nu voelt dat normaal.”

Een andere verandering, wat minder recent, is dat haar vader digitaal toestemming kan geven als ze bijvoorbeeld naar het buitenland wil. „Hij hoeft geen briefje meer te schrijven, dus als ik op het vliegveld ben, kan ik sneller het land uit.”

Is er al sprake van een mentaliteitsverandering bij mannen over de man-vrouwverhouding? AlSheikh denkt van wel. „Omdat mannen op de werkvloer en in openbare ruimten meer met vrouwen buiten hun familie in contact komen en ze de waarde van vrouwen meer inzien, begrijpen ze beter waarom vrouwenrechten van belang zijn.”

Lees ook dit korte interview met de Saoedische Khadija Alsheikh: ‘Mijn moeder, mijn vader en ik geloofden het nieuws niet’

„Ik zeg altijd: het gevecht vindt niet plaats tussen mannen en vrouwen, maar tussen twee ideologieën”, zegt de 36-jarige Twitteractiviste. „Er zijn mannen die meer feminist zijn dan sommigen van onze vrouwen.” Haar eigen familie is laagopgeleid en erg conservatief. „Veel mensen zien vrouwen nog als bezit.” Maar technologie, nieuwe informatie en kennis verandert Saoedische jongeren, zegt ze. „Meer jongeren trouwen nu uit liefde, niet omdat hun ouders het willen.”

Mannen en vrouwen komen via apps met elkaar in contact, ook via Tinder, en weten elkaar gemakkelijker te vinden. Op geheime plekken spreken ze met elkaar af. „Een Britse vriend van mij zei laatst: ‘Saoedische vrouwen staan tijdens een eerste date al snel open voor seks’”, zegt ze. „Wij leerden als kind dat wanneer een ongehuwde man en vrouw bij elkaar komen, satan de derde persoon zal zijn in het gezelschap. Juist omdat het taboe is, willen jongeren meer contact maken met het andere geslacht. En ze hebben snel seks omdat ze weten dat het misschien de enige kans is dat ze elkaar zien.”

De religieuze politie heeft ze al een jaar niet meer gezien. Vroeger moest je daarvoor altijd op je hoede zijn. „Het maakt nu niet uit of mijn abaya open is” – dat is een lange jurk die het lichaam bedekt en verplicht is voor vrouwen. „Ook als ik als test even zonder hoofddoek loop, wordt er niks gezegd.”

Online influencers

Yasmeen Sudairy is 36 jaar en pendelt al jaren tussen haar geboorteplaats Jedda en de Franse hoofdstad Parijs, waar ze als kunstenaar werkt en bijverdient in de mode-industrie. „Iedere keer als ik terugga heb ik het gevoel dat er weer verse ideeën leven onder jongeren. Ze worden beïnvloed door artiesten en online influencers. De generatie van mijn moeder kwam één keer per week buiten, mijn generatie al veel meer, en over een jaar mogen vrouwen zelfs rijden.” Lachend: „Nog voordat er goede wegen zijn aangelegd.”

Saoedi-Arabië kent geen onafhankelijke wetenschappelijke bureaus die onderzoek doen naar ontwikkelingen in de samenleving. Het is dus lastig om te achterhalen hoe groot de groep is die de veranderingen omarmt. Het valt niet te verwachten dat alle jongeren ineens openminded worden, zegt Al Fassi. „Het land heeft mensen veertig jaar lang beïnvloed met conservatief onderwijs, conservatieve media. Logisch dat mensen daar conservatief van worden. Sommige mensen veranderen, dat kan aan hun karakter liggen, of omdat ze een belangrijk persoon hadden in hun omgeving die hen op andere ideeën heeft gebracht, of door sociale media of een bezoek aan het buitenland.”

De belangrijkste volgende stap die het koningshuis moet zetten? „Een einde maken aan de mannelijke voogden”, zegt Al Fassi. „Ik denk niet dat de leiders hier nog lang mee zullen wachten. Het kost veel tijd en het is te duur om altijd op toestemming van iemand te moeten wachten.”

Volgens haar is het belangrijkste dat vrouwen zich nu gelukkiger voelen in het land. Het is kalmer en veiliger geworden voor vrouwen op straat, zegt ze. „Saoedi-Arabië is leefbaarder geworden voor ons.”