Waarom is het mysterie van de Bende van Nijvel na dertig jaar nog onopgelost?

Bende van Nijvel

In Aalst leeft de herinnering aan de overval op de Delhaize door de Bende van Nijvel nog altijd. Het onderzoek naar de aanslagen van destijds is in 32 jaar nauwelijks gevorderd.

De parkeerplaats van de Delhaize-supermarkt in het Belgische Aalst. Foto Wouter Van Vooren

Het is zaterdag 9 november 1985, even na half acht ’s avonds. In de Delhaize-supermarkt aan de Parklaan in Aalst, Oost-Vlaanderen, staan lange rijen bij de kassa. Sint-Maarten, in deze regio vergelijkbaar met ons Sinterklaasfeest, staat voor de deur en de winkelwagens liggen vol snoep. Over een paar uur begint het bedrijfsfeestje van het personeel.

Dan klinken er schoten. Gewapende mannen schieten op het parkeerterrein een vader, moeder en dochter neer. Ook de negenjarige zoon wordt neergeschoten. Hij is de enige uit het gezin die het zal overleven. Later wordt er in een auto op het parkeerterrein nog een doodgeschoten man gevonden, op de achterbank het levenloze lichaam van zijn dochtertje. Een andere man op het terrein bloedt dood. Binnen worden twee vrouwen doodgeschoten. De buit van de overvallers bedraagt op z’n hoogst rond de 900.000 Belgische franken: amper 20.000 euro voor acht mensenlevens.

Nu, 32 jaar later, staat de Delhaize-supermarkt in Aalst er nog steeds. De parkeerplaats die destijds op alle voorpagina’s stond, met lichamen onder witte lakens, is nog te herkennen. De winkel zelf heeft een andere indeling gekregen. Mannen in pak lopen naar de versafdeling voor een snelle lunch, personeel dat dertig jaar geleden nog niet geboren was, vult de vakken bij voor de avonddrukte.

„Heel traumatiserend” was het in het begin om hier weer gewoon boodschappen te doen, vertelt de Aalstse burgemeester Christoph D’Haese. De vijftigjarige N-VA’er (Nieuw-Vlaamse Alliantie) zit in zijn gloednieuwe gemeentehuis, op een paar minuten rijden van diezelfde supermarkt. Sinds vijf jaar is hij verantwoordelijk voor de stad van zo’n 83.000 inwoners. Langzaam werd het weer normaal om boodschappen te doen zonder bang te zijn, zonder zwaarbewapende politie die controles uitvoert en zonder het beeld op je netvlies van de lichamen van, zoals D’Haese het zegt, „gewone, goede mensen van wie het leven overhoop werd gegooid”.

Burgemeester van Aalst Christoph D’Haese
Foto Wouter van Vooren

Geen antwoord

Toch is de herinnering aan het voorval na drie decennia nog een open wond, vertelt hij. Als burgervader krijgt hij er telkens weer mee te maken, helemaal omdat de zaak nooit werd opgelost. „Dat al die doden kunnen vallen en de daders nooit worden gevonden, is eigenlijk onbegrijpelijk. Er zijn zoveel theorieën geweest, maar er is nooit een antwoord gekomen. We hebben recht op de waarheid.”

Van 1982 tot 1985 wordt België opgeschrikt door een reeks overvallen waarbij in totaal 28 doden en meer dan veertig gewonden vallen. Wat met (onopgehelderde) overvallen op winkels begint, wordt steeds gewelddadiger. In september 1982 valt de eerste dode: een agent. Drie maanden later wordt iemand doodgefolterd. De buit: borden, koffie en wijn.

Op 17 september 1983 valt er in een Colruyt-supermarkt in het Waalse Nijvel voor het eerst meer dan één dode. Drie mensen worden gedood; de overvallers nemen drank, koffie en pralines mee. Vanaf dat moment heeft de groep, die telkens dezelfde wapens en hetzelfde zware geweld gebruikt, een naam: de Bende van Nijvel. In 1984 doet de bende niets, tot ze in 1985 weer keihard terugkomt. Bij drie overvallen in korte tijd, steeds op Delhaize-supermarkten, komen in totaal zestien mensen om. De roofoverval in Aalst was de – vermoedelijk – laatste en bloedigste aanval.

Klik op de kaart voor meer informatie over de overvallen:

Het waren geen gewone overvallen. Eerder „terroristische aanslagen avant la lettre”, zegt burgemeester D’Haese. Wat in het dossier vooral bevreemdde: het leek de overvallers nauwelijks om de buit te gaan. Vaak was die relatief klein, terwijl er veel willekeurige slachtoffers vielen. België trilde op zijn grondvesten, aldus de burgemeester. Niemand wist waar de volgende aanval zou zijn en of het halen van boodschappen plotseling levensgevaarlijk kon worden.

„Ik was zelf toen achttien”, herinnert D’Haese zich de overval in Aalst. „Ik was met mijn oom naar het voetbal, Anderlecht speelde. Er waren nog geen mobieltjes, dus ze moeten het hebben omgeroepen. Iedereen die oud genoeg is om erbij te zijn geweest, weet nog precies waar hij was toen hij het hoorde.”

Het onderzoek

De ingang van de Delhaize-supermarkt in het Belgische Aalst. Foto Wouter Van Vooren

Na november 1985 kwam de bende, voor zover bekend, niet meer in actie. Maar zelfs dát weten de onderzoekers niet volledig zeker. Evenmin is duidelijk of alle overvallen die aan de bendeleden werden toegeschreven wel van hen waren, of dat het er wellicht zelfs meer zijn. In al die jaren zijn er nog altijd geen sporen gevonden die boven alle twijfel verheven zijn, laat staan dat er plausibele verdachten zijn. Het leidde lange tijd tot angst voor een nieuwe aanval.

Deze week haalde het meest veelbelovende spoor tot nu toe de publiciteit: ene Chris B., rijkswacht binnen de elite-eenheid Groep Diane, onderdeel van de voormalige Belgische politiedienst, zou voor zijn dood aan zijn broer hebben bekend dat hij lid was van de bende. De ruim 1 meter 90 lange B. zou bovendien lijken op een compositietekening van ‘de Reus’, een bendelid dat onderdeel is van alle getuigenissen van overlevenden.

Lees ook het uitgebreide verhaal over ‘de biecht op het sterfbed’ die België op spoor van de Bende van Nijvel zette

Dat er nog altijd geen daders gevonden zijn, lijkt niet alleen te komen door de professionaliteit waarmee ze te werk gingen. Het onderzoek vertoonde, zeker in de essentiële beginjaren, veel gebreken. Er werd bewijs geplant (door wie, dat is een raadsel): in 1986 opgeviste munitie die een aanwijzing leek te zijn, bleek enkele dagen daarvoor in het water te zijn gegooid – en niet, zoals eerst gedacht, na de overval van november ’85. Sommige onderzoekers waren zo bezig met hun eigen theorieën dat ze blind waren voor andere opties.

Tussen de verschillende politiediensten die met het onderzoek belast waren, ontstond grote onenigheid, met verwijten over en weer. Toen het gehele dossier werd overgeheveld naar één dienst, die van Charleroi, liep het onnodig vertraging op doordat de tienduizenden pagina’s waaruit het dossier inmiddels bestond eerst naar het Frans moesten worden vertaald. De naam van Chris B., zo werd deze week bekend, zat al die tijd al in het dossier. Zijn DNA en vingerafdrukken werden zonder match vergeleken met sporen uit het onderzoek. Hij werd nooit ondervraagd. Ook andere verklaringen die richting de rijkswacht en zijn elite-eenheid leidden, zouden niet serieus zijn genomen.

Aalst, waar de Bende Van Nijvel op 9 november 1985 een dodelijke overval pleegde op een Delhaize supermarkt.
Foto Wouter van Voore

Dossier van miljoenen pagina’s

Het onderzoek was een aaneenrijging van tekortkomingen, vindt burgemeester D’Haese. „Ze hebben er een potje van gemaakt.” Maar bij welke diensten het precies mis ging en waarom, is na al die jaren en twee parlementaire onderzoeken nog altijd niet volledig duidelijk, verklaart misdaadjournalist Mark Eeckhaut, die zich voor De Standaard al jaren met de zaak bezighoudt. „Niemand heeft inmiddels meer het overzicht.” Niet vreemd, aangezien het dossier inmiddels letterlijk miljoenen pagina’s telt.

De onregelmatigheden in het onderzoek en het totale gebrek aan hard bewijs leidden in de afgelopen 32 jaar tot vele (complot)theorieën over de betrokkenheid van de CIA of extreemrechts, maar ook over de bewuste manipulatie van het onderzoek. Dat er een verdachte bij de rijkswacht blijkt te hebben gewerkt, maakt volgens D’Haese „pijnlijk duidelijk wat velen al dachten. Er is altijd gezegd dat de politie moest zoeken in de eigen rangen. Werd het hen onmogelijk gemaakt de waarheid te vinden? En door wie?”

De rechtsmaatschappij

In een uitzending van tv-programma Terzake zei minister van Staat Herman de Croo deze week: „Indien wij geen aanvaardbare, rationele, uitlegbare verklaring voor die feiten vinden, stort een deel van mijn overtuiging en van mijn geloof in onze rechtsmaatschappij in.” Dat is ook de mening van advocaat Callebaut, die vijf families van nabestaanden vertegenwoordigt: „Je drinkt een pintje te veel of rijdt door rood en ze zullen je erop pakken, maar de daders van 28 moorden vindt men in dertig jaar niet. Niet vreemd dus dat mensen zich afvragen wie er beschermd wordt.”

Uitspraken van minister van Justitie Koen Geens (CD&V) van deze week helpen daar niet bij. Die sprak voor de Kamer van „manipulaties” in het dossier, zoals die opgeviste wapens. „Maar als je al jaren wist van manipulaties, waarom heb je er dan niets aan gedaan?” vraagt Callebaut zich af. „Jij bent toch de baas?” Volgens D’Haese blijft de staat „schromelijk in gebreke”.

Aalst, waar de Bende Van Nijvel op 9 november 1985 een dodelijke overval pleegde op een Delhaize supermarkt.
Foto’s Wouter van Vooren

Journalist Eeckhaut noemt de jongste aanwijzingen „gevoelsmatig de meest realistische” in tijden. „Maar omdat er al heel lang geen echt harde sporen zijn en het hier gaat om een dossier dat al jaren verknoeid is, is haast elke hypothese wel plausibel te maken.”

Advocaat Callebaut gaat het inmiddels niet eens meer om het vinden van de daders. „Ik hoop wel dat men zal uitzoeken hoe dit zo mis kon gaan en wie daar belang bij had. Er moet een onderzoek naar het onderzoek komen, zodat er een eind kan komen aan al die waanzinnige theorieën.”

Dat verdachte Chris B. de laatste jaren voor zijn pensioen nota bene bij de politie van Aalst werkte, helpt niet bij de verwerking in de stad. Burgemeester D’Haese hoopt dat er ooit een vorm van afsluiting voor zijn burgers kan komen. „Elk jaar spreek ik de slachtoffers toe tijdens de herdenking op de begraafplaats. Dat is een moment van navrante triestheid: na al die jaren weten we nog steeds niet wat er gebeurd is en waarom. Geef het land en Aalst alstublieft de waarheid. Dan kan die vreselijk zwarte bladzijde hopelijk eindelijk gekeerd worden.”