Opinie

Europa mag niet afzijdig blijven in Catalonië

Europa heeft een morele plicht bij te springen in de Catalaanse kwestie, betoogt historicus . Laat de Catalanen in een referendum zeggen wat ze willen zijn: Spanjaarden tegen wil en dank, Spanjaarden uit vrije wil, of zelfstandig.
Catalanen op het Sant Jaume-plein in Barcelona na het uitroepen van de onafhankelijkheid, vrijdag Foto Yves Herman/Reuters

Na een paar krankzinnige, kafkaëske of, zoals de Catalanen zouden zeggen, daliaanse dagen – naar de extravagante absurditeiten van de Catalaanse schilder Salvador Dalí – is Catalonië vrijdag verschoven op de Europese landkaart.

Het parlement in Barcelona riep de Catalaanse Republiek uit, niets meer en niets minder. En kort daarop stemde de Spaanse senaat voor de uitvoering van artikel 155 van de grondwet: het opschorten van de Catalaanse autonomie.

Nu dit alles een feit is, verplaatst Catalonië zich in één klap naar het centrum van Europa. Europa verschuift naar het Figueres van Dalí, het Reus van Gaudí en het Barcelona van Messi, zo u wilt. En de inwoners van Rotterdam, Hamburg, Aarhus en Helsinki zullen merken dat de Catalaanse stranden reiken tot aan de kust van Jutland, tot de Waddeneilanden.

Europa, het voorspoedige Europa dat de oorlog van dit continent wist uit te bannen, dat afrekende met communistische en fascistische dictaturen, maar dat Franco in zijn bed liet sterven en faalde in Bosnië; het Europa dat er niet in is geslaagd al zijn burgers welvaart te brengen maar toch ’s werelds beste plek is om te wonen; dat complexe Europa stuit nu op Catalonië met zijn politieke kruistocht.

En dat allemaal omdat de politiek weigert zijn plicht te doen. De Catalaanse en de Spaanse regering hebben fouten gemaakt, dat staat vast. Allebei. Maar de lezer die deze gebeurtenissen van een afstand bekijkt moet één ding goed voor ogen houden: de halsstarrige houding van de regering van premier Mariano Rajoy die pertinent weigert te luisteren naar de stem van de Catalanen.

Huiverig na de Brexit

Ik ben me ervan bewust dat Europa na de Brexit huiverig is om te luisteren naar de stem, naar de wil van het volk. Maar dat is wel waarop het liberale parlementaire stelsel is gebaseerd. Zeker in representatieve democratieën zijn het de regeringen die het politieke debat moeten leiden, maar als dat niet gebeurt, vormen de burgers het begin en het einde van de democratische politiek.

Catalonië en Spanje zullen het hart van Europa worden. Duitsland, Oostenrijk, Tsjechië en Zwitserland zullen dat dan niet meer zijn. De Benelux evenmin. Het probleem raakt het hele continent.

Burgers, functionarissen en bedrijven in Catalonië zullen zich aan dubbele wetten moeten houden, en er zullen zich taferelen voordoen die je in Europa anno 2017 niet zou verwachten. De eenheid van Spanje gaat niet boven alles. Europa moet er bij beide regeringen op aandringen om rond de tafel te gaan zitten en het eens te worden over een referendum. Het moet echt bemiddelen. En zich onthouden van demagogische uitspraken zoals die van Jean-Claude Juncker als hij het heeft over de tientallen regio’s die geïnspireerd zullen raken door het voorbeeld van Catalonië. Welke dan? Geen enkele. De politiek moet optreden. In Brussel, Berlijn, Parijs en Madrid. Er is geen andere keus.

Eind van een koude oorlog

In de geschiedenis van West-Europa hebben burgers sinds de liberale revoluties van de negentiende eeuw – na die ene van 1789 – steeds meer mogelijkheden gekregen om politieke beslissingen te nemen. Dat moet benadrukt worden. Catalonië heeft de afgelopen veertig jaar een grote mate van politieke autonomie gekend, en heeft met succes een eigen onderwijssysteem en taalbeleid opgebouwd. Daarbij heeft het vorm gegeven aan een complexe nationale identiteit binnen het plurinationale Spanje.

Dat is echter beslist niet zonder slag of stoot gegaan. De verschillende Spaanse regeringen (de centrumrechtse UCD, de sociaaldemocratische PSOE, de conservatieve PP) hebben deze diversiteit nooit volledig geaccepteerd. Op dit moment beleven we het einde van een koude oorlog die niet veertig, maar ruim honderd jaar heeft geduurd.

Europa moet tussen de twee regeringen in gaan staan. Hun waarden doen gelden, ook al is het maar voor een paar staten, hoe klein ook, om te voorkomen dat er dingen gebeuren waar niemand trots op kan zijn. Aansturen op een volksraadpleging over wat ze willen zijn: Spanjaarden tegen wil en dank of Spanjaarden uit vrije wil? Of wellicht een onafhankelijke republiek stichten.

Juridische en politieke kaders, grondwetten en rechtsstaten mogen geen kooi zonder sleutel zijn. Ze moeten zich voortdurend afvragen of hun inwoners tevreden zijn binnen hun grenzen. Wil Europa werkelijk meer zijn dan een club landen waar niemand zich om het individu bekommert, dan moet het in actie komen.

Een paar dagen geleden zei een diplomaat uit een van de grootste EU-landen tegen me dat hij zich, in weerwil van het beleid van zijn regering, schaamde dat de sterkste democratieën zich afzijdig hielden van het Catalaanse drama. Alstublieft, sta eens stil waar het in Catalonië op uit kan lopen. Denk maar aan hoe de Europese staten zijn ontstaan. Dynastieën, oorlogen, annexaties, onderwerping. Wat er nu wordt beslecht in Catalonië – het is nog niet te laat – is een strijd waarin de burger het middelpunt moet zijn. Europa, hoofdstad Barcelona.

Vertaling Joke Mayer