Column

Big data kunnen ook de rechter verdringen

De Dag van de Rechtspraak klinkt voor de buitenstaander vermoedelijk even interessant als de Dag van de Duurzaamheid. Maar ik ga er graag voor u naar toe – het is één middagje per jaar, dit jaar over de ‘Rechter van de Toekomst’. Er zijn workshops, colleges en panels. Dit jaar mocht ik één zo’n workshop geven, wat voor een stukjesschrijver toch een hele eer is.

De magistratuur hangt namelijk dezelfde revolutionaire ontwikkelingen door kunstmatige intelligentie boven het hoofd als de rest van de samenleving. Mij bleek dat veel rechters ervan uitgaan dat ‘hun’ databases binnen een paar jaar via internet zijn ontsloten voor het publiek, de wetenschap en de dienstverlening. Denk dan aan álle vonnissen inclusief annotaties, alle juridische literatuur, gekoppeld aan alle wet- en regelgeving en tevens slim toegankelijk gemaakt. Als daar een zelflerende computer mee aan de slag gaat, kan dat hallucinante gevolgen hebben.

Nu is maar een paar procent van de rechtspraak online te vinden. Vooral omdat het te veel kost om álle jaarlijkse 1,6 miljoen uitspraken te anonimiseren. Verwacht wordt dat een machine dat karweitje zal klaren. Als die databases dan aan elkaar worden gekoppeld, zet dat niet alleen de rechtspraktijk op haar kop. Maar ook voor ons, burgers, houdt dat een revolutionaire verbetering van de toegang tot het recht in. Stelt u zich een machine voor aan wie u in schrijftaal juridische kwesties kunt voorleggen. En die bij ieder antwoord up to date zijn met de stand van juridische kennis en de rechtspraak. En voor juristen bovendien dwarsverbanden leggen volgens het onvolprezen Spotify en Netflix model. ‘Als deze uitspraak voor u nuttig is, dan deze ook.’

Het is vooral de kunstmatige intelligentie die hier het verschil zal gaan maken – het type computer dat het zeer moeilijke spel Go niet kende maar, eenmaal op gang, de wereldkampioen kon verslaan. Kunstmatige intelligentie kan straks auto’s besturen, rechtszaken beslissen en diagnoses stellen, omdat het niet een paar duizend röntgenfoto’s kent, zoals de arts, maar miljoenen.

Inmiddels zijn er al expertsystemen die met bijna 80 procent betrouwbaarheid in concrete zaken voorspellen hoe de Europese rechters in Straatsburg beslissen op de vraag of het Verdrag is geschonden of niet. Er zijn al Amerikaanse systemen die precies weten hoe lang rechter X over een zaak doet, hoe vaak diens oordelen in hoger beroep worden vernietigd, hoe makkelijk rechter Y verzoeken van de verdediging inwilligt. Het verhoogt onmiddellijk de noodzaak om criteria voor zaakstoedeling aan rechters openbaar te maken – wie krijgt welke zaak en op welke gronden. Gerechtsbesturen kunnen straks voor het eerst rechters, gerechten, en rechtsgebieden in detail met elkaar vergelijken – waar maakt de rechtspraak nou echt verschil. Dat biedt kansen voor een verbetering van kwaliteit, van snelheid en strategie.

In mijn zaaltje kon ik rechters vragen of zij zich al verheugen op perfecte conceptvonnissen uit de expertmachine. Dat bleek meestal inderdaad het geval, zij het dat iedereen dat vooral als een hulpmiddel ziet. Niemand denkt dat burgers of bedrijven echt ‘finaal’ berecht willen worden door een computer. De menselijke maat, de intuïtie van de rechter, het idee dat het computervonnis juridisch wel ‘klopt’ maar toch niet billijk is, dat het niet past bij de maatschappelijke ontwikkeling had de overhand. Rechters van vlees en bloed zijn er voor de rechtsontwikkeling – expertmachines zullen het juridisch denken wel ordenen, maar ook bevriezen. Ze zullen niet creatief zijn, of innovatief, of empathisch. Recht is in de kern iets wat mensen vinden.

Maar dat technisch ‘kloppende’ concept-uitspraken processen zowel kunnen bespoedigen als helemaal kunnen voorkomen, dat zag iedereen wel in. Dergelijke machines komen straks bovendien bij de adviseurs te staan, of ‘vrij’ online, waardoor burgers dus veel beter weten wat hun kansen zijn. De vraag wordt straks niet ‘ga ik procederen’? Maar: als dit de uitkomst is, wat moet ik er dan nog aan toe- of afdoen om een ander resultaat te krijgen? Rechtspraak komt straks neer op gaming the system met je toetsenbord en daarna fysiek de rechter overtuigen dat het toch anders zit.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht