Grenzen van werkelijkheid en verbeelding

David Galjaard over het thema van de maand november: ‘Grenzen’

Beeld uit de serie Concresco. David Galjaard

In 2012 oogstte NRC-fotograaf David Galjaard veel lof – en prijzen – met zijn boek Concresco over Albanië. Rode draad vormen de foto’s van kleine, ronde bunkers: gebouwd ten tijde van het communistische regime in de vorige eeuw, bedoeld om vandaaruit de grenzen van het land te beschermen tegen invallen van buiten.

Galjaard was even daarvoor bezig met een serie over schuilbunkers in Nederland, nog uit de tijd van de Koude Oorlog, toen hij getipt werd door een collega: als je dit al interessant vindt, moet je eens in Albanië gaan kijken! „Ongelooflijk wat ik daar aantrof”, vertelt Galjaard. „De vroegere leider van het land, Enver Hoxha, was zo paranoïde dat hij het hele land vol had laten bouwen met bunkertjes, honderdduizenden, misschien wel een miljoen!”

„Alle inwoners, soldaten én burgers, werden getraind om met wapens om te kunnen gaan. Zo nodig moest iedereen in zijn of haar bunker gaan zitten om de aanval af te slaan.” Maar de vijand kwam nooit. Het communistische regime verdween – Albanië is sinds 1991 een democratische republiek – maar de bunkers zijn er nog steeds.

Surrealistisch beeld

De betonnen koepeltjes staan stuk voor stuk opgesteld met de schietgaten naar de grenzen. Veel staan er ook langs de kustlijn. „Die vallen langzamerhand allemaal uit elkaar, aangetast door het zout.” Mensen vonden het geen enkel probleem dat Galjaard de bunkers fotografeerde, hooguit een beetje raar. „Ze vonden dat ik het lelijkste van hun mooie land aan het fotograferen was.”

De bunkers staan overal: op het platteland, in woonwijken, tussen flatgebouwen, langs de wegen. Maar vrijwel niemand die ze weghaalt, waardoor soms bijna surrealistische beelden in het landschap ontstaan. „Veel doen er dienst als openbaar toilet, hooiopslag of dumpplaats voor afval. Sommige grotere zijn omgebouwd tot winkeltje of hamburgertent. In eentje, net over de grens vanuit het noorden, zit een tattoosalon. Als ik naar Albanië ga, ga ik daar altijd even langs om een biertje te drinken.”

Beeld uit de serie Concresco
David Galjaard
Beeld uit de serie Concresco
David Galjaard

België

Galjaard fotografeerde grote delen van Albanië die als grensgebied werkelijk zichtbaar zijn. Maar ook hier, dichter bij huis, zijn volgens hem veel overblijfselen van oude grenzen te fotograferen: slagbomen, douanehuisjes, hekjes. „Zelfs als je bij België de grens over gaat, heb je na tien stappen al het gevoel dat je in een ander land bent. Richt je op de verschillen.”

En je kan het thema ‘Grenzen’ uiteraard ook figuurlijk nemen, tipt de fotograaf. Grenzen van het onmogelijke, van het ontoelaatbare, van de verbeelding. Of, zoals Galjaard zelf in Albanië deed, de grens ‘tussen leven en dood’ fotograferen: een begraafplaats met bunkers omringd door tombes en gedenkstenen. „Fascinerend, toch?”

U kunt uw foto’s met het thema ‘Grenzen’ inzenden tot vrijdag 1 december 17.00 uur via nrc.nl/fotowedstrijd.

Op dinsdag 14 november zal de jurering van de inzendingen van oktober live plaatsvinden tijdens de jaarlijkse NRC Fotografieavond in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam.