Cultuur

Interview

Carola Schouten (links, inmiddels vicepremier) en aankomend Kamerlid Stieneke van der Graaf van de ChristenUnie in gebed tijdens een fractievergadering.

Foto's Olivier Middendorp

Eén lange ontgroening voor de kleine ChristenUnie

Achter de schermen De onderhandelaars van de ChristenUnie kenden tijdens de formatie toppen en dalen. Ze laten zich niet als kleine jongens behandelen, zeggen ze. Zo gebeurt het wel.

Het had Sociale Zaken moeten zijn. Of Economische Zaken. Of anders op z’n minst Onderwijs. Op donderdagavond 5 oktober, een dag voor haar veertigste verjaardag, hoort Tweede Kamerlid Carola Schouten van haar partijleider Gert-Jan Segers dat ze minister wordt van Landbouw.

Segers is uitgeput en terneergeslagen. De man die van zichzelf weet dat hij het best gedijt bij harmonie en ‘er samen uit komen’, was terechtgekomen in een free fight. Zo had informateur Gerrit Zalm het ook aangekondigd: híj zou niet helpen bij de verdeling van de kabinetsposten. Dat was aan de politieke leiders van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zelf.

In de Stadhouderskamer had Segers te horen gekregen dat hij met zijn vijf zeteltjes recht had op 0,9 ministers. De ChristenUnie kreeg er twee. Plus een staatssecretaris. En oh, wilde hij van tafel weglopen als hij zijn zin niet kreeg? Vooral doen. Ga jij het maar aan de kiezers uitleggen, Gert-Jan, zei een van de collega’s, dat je hen dáárvoor weer naar de stembus stuurt.

De volgende ochtend hangt een ChristenUnie-medewerker slingers op in de werkkamer van Carola Schouten. Buiten regent het hard. Van de Tweede Kamerleden is Gert-Jan Segers als eerste in de gang van de ChristenUnie, tien minuten later komt Schouten. Er hangt een katerige stemming, de medewerker noemt de kabinetsformatie „één lange ontgroening”.

Maar er is ook verjaardagstaart voor aan de onderhandelingstafel. Het formatieteam van de ChristenUnie – met de vijf Kamerleden, de partijvoorzitter en een handjevol medewerkers – heeft geen zin om lang moeilijk te doen. Het had, weten ze, veel erger kunnen zijn. Carola Schouten wordt minister van en niet voor. Als minister-voor zou ze geen eigen staf hebben en geen eigen begroting. Die heeft ze nu wel. De ChristenUnie-achterban kan het ook vast wel waarderen dat ze Landbouw gaat doen.

Daar komt bij: Carola Schouten is een boerendochter. Haar vader overleed op zijn 47ste door een ongeluk op het erf, zij was toen negen. „Ik doe het voor mijn vader”, zegt ze op die donderdagavond tegen Segers. Ze wordt ook vicepremier.

Lees ook het interview met Carola Schouten: ‘Ik appte Zalm: ik heb een foutje gemaakt’

Zes maanden eerder, de eerste week van april: op een terras op het Plein in Den Haag zit Gert-Jan Segers aan de koffie. De verkiezingen zijn net voorbij en de ChristenUnie is nog lang niet aan de beurt om mee te onderhandelen over een nieuw kabinet. In de Stadhouderskamer zitten VVD, CDA, D66 en GroenLinks bij elkaar. Zo had Segers het zelf ook geadviseerd aan – dan nog – informateur Edith Schippers: probeer eerst maar eens die combinatie van partijen.

„VVD’ers”, zegt Segers, „zeiden tegen mij: ‘Dat spelen jullie slim. Jullie wachten tot de gesprekken met GroenLinks zijn mislukt. Dan schroeven jullie je eisen op.’”

Een paar tafels verder zit André Rouvoet, van 2002 tot 2011 politiek leider van de ChristenUnie. Hij zwaait, Segers zwaait terug en zegt: „Ik praat vaak met André.”

Rouvoet leidde de ChristenUnie na de verkiezingen van 2006 naar de allereerste kabinetsdeelname: in Balkenende IV met het CDA en de PvdA. In die tijd had juist GroenLinks tegen de informateur gezegd: probeer het eerst maar eens met de ChristenUnie. Dat was toen gelukt.

Zo kan het nu ook gaan, zegt Segers, maar dan andersom: dat het lukt met GroenLinks.

Hij bedoelt niet, zegt hij ook, dat dat erg zou zijn. „Er is bij ons echte aarzeling om mee te doen. Er komt dan zoveel op de Tweede Kamerfractie af en je moet iedereen binnenboord houden. Het zal moeilijk worden. Dus ik zei tegen die VVD’ers: wij spelen helemaal niks.”

Bloedserieus

Dat is ook wat ik zie in het half jaar daarna. Als het formatieteam van de ChristenUnie bij elkaar komt op de werkkamer van Segers, wordt er veel gelachen. Er zijn soms nootjes en chips, frisdrank, bier en wijn. Maar de ChristenUnie speelt niet, de ChristenUnie neemt de politiek en de verantwoordelijkheid van regeringsdeelname bloedserieus.

En tot het eind van de kabinetsformatie blijft het moeilijk voor Segers om iedereen uit zijn fractie binnenboord te houden. Het is dan begin oktober en het gaat om één Tweede Kamerlid: Joël Voordewind die de pijn van een concessie over het kinderpardon bijna niet kan verdragen. Voor vluchtelingenkinderen blijft dat onder Rutte III net zo ontoegankelijk als onder Rutte II.

Anderhalve maand eerder, op dinsdagavond 15 augustus, is Segers bijna nog meer Kamerleden kwijt. In de ChristenUnie is het crisis. Segers zegt dat hij bereid is op te stappen, als hij niet iedereen meekrijgt in de onderhandelingen. Buiten de fractiekamer van de ChristenUnie is er niemand die het in de gaten heeft, maar die dag is de formatie op een haar na mislukt.

Midden: overleg in de werkkamer van Gert-Jan Segers. Foto Olivier Middendorp.

Meteen na de verkiezingen van 15 maart begint de ChristenUnie zich voor te bereiden op onderhandelingen. In werkgroepjes schrijven ze stukken over de zorg, Europa, klimaat, asiel, defensie, onderwijs, ‘belasting en gezin’. Elke dinsdag komen ze bij elkaar, soms ook op donderdag.

Steven Datema (38), hoofd strategie en beleid van de fractie, leidt die bijeenkomsten. Hij heeft een zachte stem en komt wat verlegen over. Maar er ontgaat hem niets. Na lange discussies komt hij met een scherpe vraag of analyse. Als Segers het hem vraagt, opent hij de bijeenkomsten met gebed of sluit ze ermee af. Die taak krijgt soms ook partijvoorzitter Piet Adema (52). Hij woont in Friesland en was waarnemend burgemeester van een paar gemeenten. Nu is hij voorzitter van de brancheorganisatie voor schoonmaakbedrijven. Adema let vooral op de compromissen – en hoe die kunnen overkomen bij de achterban.

Wie opvalt in het team is Pieter Grinwis (38), medewerker in de Eerste Kamer. Hij is bijna altijd vrolijk, praat graag en niemand in het formatiegroepje weet zoveel over belastingen en CPB-modellen als hij. Als de ChristenUnie aan de onderhandelingstafel zit, komt hij steeds maar weer met oplossingen voor problemen. Dat het eigen risico in de zorg niet stijgt maar 385 euro per jaar blijft, komt door Pieter Grinwis. Maar dat speelt pas begin september.

Het eerste stapje op weg naar regeringsverantwoordelijkheid zet de ChristenUnie op donderdag 20 april. Halbe Zijlstra – die samen met Rutte voor de VVD onderhandelt met CDA, D66 en GroenLinks – belt ’s ochtends met Segers. Die zit net in overleg met zijn formatieteam. De eerste gedachte bij de ChristenUnie: loopt de formatie met GroenLinks mis?

Maar zover is het nog niet. Zijlstra belt omdat de PvdA een motie heeft ingediend over de bonusregels voor bankiers en daar wordt deze middag over gestemd. De Nederlandse bonusregels zijn de strengste van Europa, de PvdA wil met die motie vastleggen dat dat zo blijft. En niet voor niks juist nu. De PvdA weet dat de VVD en werkgeversorganisatie VNO-NCW proberen financiële instellingen uit Londen, op de vlucht voor de Brexit, naar Nederland te lokken met het vooruitzicht dat er aan de strenge bonuswet wel wat valt te doen.

De VVD vindt het een rotstreek van de PvdA. Welke Britse bank zal er nu nog op vertrouwen dat een nieuw kabinet bereid is tot een versoepeling?

Joël Voordewind heeft de motie ook ondertekend, de ChristenUnie is tegen grote bonussen. Zijlstra vraagt aan Segers: kan die handtekening weg en kan de ChristenUnie tegenstemmen?

„Waarom zou ik dat doen?” vraagt Segers. Zijlstra loopt vooruit op wat er komen gaat: de ChristenUnie zit op een dag misschien aan de onderhandelingstafel en dan is zo’n aangenomen motie lastig in de gesprekken. Segers zegt niks toe en Zijlstra belt er die ochtend twee keer over terug. Uiteindelijk is zijn voorstel: de VVD zal met extra vragen komen over de motie, waardoor de stemming wordt uitgesteld. Kan de ChristenUnie dat uitstel steunen? Segers vindt het goed.

In hun formatieteam-overleg van die donderdag waarschuwt Carola Schouten: „We moeten er zo snel mogelijk wel over stemmen.” En vóór, vindt ze. Als zo’n motie in de lucht hangt, kan het lastig zijn voor henzelf – als de ChristenUnie aan de beurt komt voor de formatie. „Je moet tegen Halbe zeggen dat we erover willen stemmen, Gert-Jan.”

Dat doet Segers een paar keer, maar VVD-minister Henk Kamp blijft treuzelen met het beantwoorden van de vragen, er wordt niet gestemd.

Als de ChristenUnie eind juni gaat onderhandelen over een kabinet, in plaats van GroenLinks, wil de PvdA opeens niet meer wachten met de stemming over de bonusmotie. En dan gebeurt precies waar Carola Schouten bang voor was.

In het voorjaar was het nog Segers die de VVD hielp bij het uitstel. Maar wie helpt nu de ChristenUnie? CDA en D66 laten aan Carola Schouten weten: in onze partij liggen de bonussen ook ingewikkeld en wij stemmen tegen omdat we nu onderhandelen. Deze pijn moeten we samen lijden.

Joël Voordewind haalt zijn handtekening onder de motie vandaan en de ChristenUnie stemt tegen. Een publieke afgang. Bij de ingang van de plenaire zaal zegt Segers tegen journalisten: „We vinden nog steeds over die bonussen wat we er eerder van vonden, maar we gaan het nu proberen te regelen aan de formatietafel.”

De kleine ChristenUnie die tegen de zin van de VVD regelt dat de bonussen voor bankiers streng blijven? Op het Binnenhof is er niemand die denkt dat dat lukt.

Al was het maar omdat deze vernedering dan allang niet meer de enige is die de partij van Segers heeft moeten verdragen in de formatie. En ook niet de grootste. Het zal ook niet de laatste zijn.

Op maandag 15 mei mislukt de formatie met GroenLinks voor het eerst. De volgende ochtend zit het formatieteam van de ChristenUnie bij elkaar in de woonkamer van Steven Datema in de Haagse Rivierenbuurt. Ze willen bedenken wat ze gaan zeggen. De ChristenUnie wil geen ‘pauzenummer’ zijn in de onderhandelingen. Misschien komt er een nieuwe poging met GroenLinks of wil de PvdA toch meedoen. Iedereen weet: met die partijen zit D66 het liefst in een kabinet.

„Ik ben benieuwd wat D66 nu gaat doen”, zegt Carola Schouten. „Is de breuk met GroenLinks definitief? „En migratie?” vraagt Tweede Kamerlid Joël Voordewind. Daar was het op misgelopen met GroenLinks. „Wij willen toch ook niet dat het vluchtelingenverdrag verandert?”

Segers: „Het CDA heeft een voorkeur voor ons, de VVD grosso modo ook.”

“Pas op met dat frame van drie partijen als motorblok’, zegt Segers. ‘En dat wij het opvoersetje worden.”

Voordewind: „Het is nu aan de drie partijen, het motorblok, om te beslissen wat ze willen. Als wij de vierde partij worden, lopen ze tegen dezelfde dingen aan bij migratie. Wat doen we met het vluchtelingenverdrag?”

„Pas op met dat frame van drie partijen als motorblok”, zegt Segers. „En dat wij het opvoersetje worden. Daar pas ik voor.”

Carola Schouten: „Het kan ook dat D66 nog met iets anders komt. Voor hun achterban is het heel moeilijk met ons.”

Met een kromme stok recht slaan

De breuk met GroenLinks is niet definitief. Dat blijkt al snel: in één gesprek met Segers, op dinsdag 23 mei, lukt het Pechtold om de ChristenUnie weg te houden van de onderhandelingen. Bij de andere partijen ziet niemand dat aankomen.

Veel later zegt Carola Schouten dat ze misschien beter had moeten opletten. „Er waren signalen.”

Ga maar na: in het Tweede Kamerdebat na de mislukking met GroenLinks blijft D66-leider Alexander Pechtold vriendelijk voor Klaver. En vriendelijk zijn hij en andere D66’ers helemaal niet voor de ChristenUnie. Regeren met die partij noemt Pechtold „onwenselijk”, volgens oud-D66-leider Jan Terlouw wordt het niks met de ChristenUnie, de Amsterdamse D66-wethouder Kajsa Ollongren vindt dat gesprekken met die partij net zo goed overgeslagen kunnen worden.

Bijna een week na de mislukking met GroenLinks, op zondagavond 21 mei, hoort Segers van de VVD dat Pechtold eerst een ander scenario wil bespreken: onderhandelen met de PvdA én de SP. De VVD en het CDA willen met de ChristenUnie aan tafel. Pechtold, denken ze, draait wel bij.

Ze onderschatten de onwil bij D66. In dat weekend zijn D66-Kamerleden druk bezig om hun verkiezingsprogramma te vergelijken met dat van de ChristenUnie, ze komen met een lijst grote en kleine verschillen. Die zal Pechtold gebruiken om Segers in één klap duidelijk te maken dat samenwerking er niet in zit.

Bij de ChristenUnie maken ze er later grappen over: als hun programma zo goed is gelezen door de collega’s van D66, is bij hen misschien een zaadje van geloof geplant. De bevindelijk gereformeerden hebben daar een uitdrukking voor, zegt een van de Kamerleden: „Met een kromme stok een rechte slag slaan.”

Op maandag 22 mei is de ChristenUnie vooral druk met zichzelf – door nieuws van het ANP. Segers heeft gezegd dat hij „zonder blokkades vooraf” wil onderhandelen en volgens het ANP betekent dat: voor de ChristenUnie is de voltooid-levenwet die D66 graag wil, geen ‘breekpunt’ meer. Carola Schouten, onderweg naar Den Haag, hoort dat nieuws elk half uur op de radio en krijgt er buikpijn van. Op Twitter wordt Segers een verrader genoemd, bij de fractie komen ongeruste e-mails binnen van leden.

Boven: vlnr Carola Schouten, Steven Datema, Gert-Jan Segers en Carla Dik. Foto’s Olivier Middendorp

„Het was het eerste moment”, zegt Segers later, „dat we niet in control waren.”

Op dinsdagochtend zegt Pechtold tegen journalisten dat hij benieuwd is hoe Segers het opgeven van zijn breekpunt zal formuleren. Voor Segers is het te veel, hij belt Rutte: „Als Alexander daar nog een keer over begint, breekt het lijntje”.

In het formatieteam van de ChristenUnie is er twijfel. Moeten ze dit wel doen? Maar ze laten zich, zeggen ze tegen elkaar, toch ook niet als kleine jongens buiten zetten?

Zo gaat het wel. Na hun gesprek in de Stadhouderskamer zegt Pechtold, met Segers naast zich, dat ze elkaar „diep in de ogen” hebben gekeken: zij kunnen niet samenwerken in een kabinet.

Die avond zitten de ChristenUnie-Kamerleden en hun medewerkers in de werkkamer van Segers. Ze zijn verbijsterd. Segers vertelt over de concessies die Pechtold van hem had gevraagd: over medische ethiek, maar ook over het Midden-Oosten, Europa, landbouw.

Carola Schouten vraagt: „Waarom zei jij niet: ik moet terug naar mijn fractie?”

Segers: „Ik zei bijvoorbeeld: Europa, daar komen we uit, als jij serieus wilt praten. Maar niks was genoeg. Hij wilde alles nu weten.”

Joël Voordewind: „Waarom heb jij hem niet naar buiten gestuurd: ga jij maar vertellen dat het is mislukt?”

Segers zucht. „Hij wilde dat we samen naar buiten gingen.”

„Ja”, zegt Schouten. „Dat snap ik.”

Dan ziet ze op haar telefoon een bericht op de website van de Telegraaf: ‘De ChristenUnie wil niet meedoen’.

Op de gang vertellen Segers en Schouten aan journalisten dat het anders ligt, zíj wilden wel. Later die avond doet Segers aan medewerkers voor hoe het was gegaan in de Stadhouderskamer. Hij wipt op en neer op zijn stoel en zegt: „Nee, Gert-Jan, nee, nee, nee. Dat is níet genoeg voor ons. Níet genoeg.”

Iedereen lacht.

Maanden later, als VVD, CDA, D66 en ChristenUnie alweer een tijdlang met elkaar aan tafel zitten, zijn er ook eensgezinde momenten tussen D66 en de ChristenUnie. Zoals die keer dat D66 en VVD lijnrecht tegenover elkaar staan over de hypotheekrenteaftrek: D66 wil dat die versneld omlaag gaat, de VVD wil dat niet en Rutte valt een paar keer hard uit.

De ChristenUnie steunt D66. Carola Schouten laat op een avond aan Rutte weten: doe iets om D66 erbij te houden. „Stel je voor”, zegt Segers in die tijd tegen zijn formatieteam, „dat D66 en wij er nu samen uitstappen. Dan komen we naar buiten en zeggen: ‘We hebben elkaar diep in de ogen gekeken en het was pure liefde. We keken in de staalblauwe ogen van Rutte en zagen alleen maar leegte.’”

In het voorjaar is zo’n grap nog ondenkbaar. De afwijzing door Pechtold is bij de ChristenUnie hard aangekomen. Als de formatie met GroenLinks op maandag 12 juni opnieuw mislukt en in Den Haag iedereen weer naar de ChristenUnie kijkt, hebben Segers en zijn mensen weinig zin om maar weer gewoon klaar te staan.

Een mislukkingsstrategie

Op woensdag 14 juni komen ze bij elkaar om na te gaan hoe ze er onderuit kunnen komen. Het is een ongemakkelijke bijeenkomst, ze weten allemaal dat het niet bij hen past om een mislukkingsstrategie te bedenken. Hun natuurlijke houding is: meedoen, als ze denken dat Nederland er beter van wordt.

Nu gaat het ineens om henzelf. Steven Datema en Gert-Jan Segers hebben een notitie voorbereid. Is er iets veranderd bij D66 sinds de vorige mislukking? Ze denken dat het „geen heilzame weg” is om nu te gaan onderhandelen. Zien ze zichzelf op het bordes staan met D66?

Maar halverwege de bijeenkomst verandert de stemming. Wat doen ze als Pechtold een kniebuiging maakt? Ze bedenken voorwaarden: D66 moet duidelijk maken dat de ChristenUnie welkom is en de ChristenUnie zal eisen dat medische ethiek als eerste wordt besproken: de voltooid-levenwet, embryokweek, de abortuspil bij de huisarts. Als het dan mislukt, zijn ze snel klaar.

Een kniebuiging van Pechtold komt er niet. Er verandert wel iets: hij noemt samenwerking met de ChristenUnie niet meer onwenselijk. De ChristenUnie doet mee. Segers blijft wel op zijn hoede. Pechtold nodigt hem uit voor een goedmaak-etentje en als hij met Carola Schouten aankomt bij het restaurant staan er camera’s klaar. In de ChristenUnie-gang zeggen ze daarna: „We mochten optreden in de Grote Pechtoldshow.”

Ze vertellen later ook wat er gebeurde toen Segers aan VVD, CDA en D66 had voorgesteld om een andere informateur aan te wijzen dan Tjeenk Willink. Hij wilde dat duidelijk was dat de formatie nu een nieuwe fase in ging. Dezelfde dag nog is het nieuws: de ChristenUnie wil Tjeenk Willink niet. Dat het Gerrit Zalm wordt, raakt al bekend voor Segers heeft laten weten dat Zalm voor hem oké is.

Schouten schrijft op 26 juni in haar dagboek: „Als dit de sfeer is waarin het gaat, wordt het zwaar. Afgelopen weekend slecht geslapen.”

Segers heeft Schouten gevraagd om samen met hem de onderhandelingen te doen. Zij is, weet hij, wantrouwender dan hij. Ze doorziet snel politieke spelletjes en strategieën. Segers is er beter in om de sfeer en de omgang goed te houden. In de drieënhalve maand dat ze onderhandelen, staat hij vaak met Pechtold in het rookhok, al is hij geen echte roker. Het is al zeker, zegt Carola Schouten van tevoren, wie aan tafel de good cop wordt en wie de bad cop.

De eerste weken zijn moeizaam. Het gaat lang over bedrijven die de VVD naar Nederland wil halen. Schouten gelooft ook niet meer dat het zal lukken een versoepeling van de bonuswet tegen te houden.

En hoe de ChristenUnie ook aandringt, over medische ethiek gaat het pas na twee weken, als voor de onderhandelaars al bijna het zomerreces begint.

Dansjes rond de boom

Eén dag voor die vakantie, op dinsdag 18 juli rond zes uur, hangt in de ChristenUnie-gang de geur van pizza’s. Een medewerker haalt borden en bestek.

In het Johan de Witthuis, waar in de zomer de gesprekken zijn, denken de onderhandelaars van VVD, CDA en D66 dat de formatie deze avond mislukt. Segers en Schouten zijn boos opgestaan van tafel: „We gaan terug naar de fractie.”

Rutte, Buma en Pechtold horen dat de ChristenUnie-voorzitter onderweg is uit Friesland en ze bedenken wat ze later die avond tegen journalisten gaan zeggen.

Bij de pizza vertellen Segers en Schouten aan hun formatieteam wat het voorstel was van informateur Zalm: bij medisch-ethische thema’s zou steeds een lijstje worden afgevinkt. Een voorstel of verruiming van een wet moest de wetenschap verder brengen, de gezondheidsraad zou om advies worden gevraagd, er moest debat over komen en ook een bezinningsperiode. Daarna kon er over zo’n voorstel in de Tweede Kamer worden gestemd.

„Het is drie tegen een”, zegt Segers. De ChristenUnie staat alleen.

Het idee is nu: ze maken een tegenvoorstel waarin staat dat alle vier de partijen het eens moeten zijn over nieuwe wetten. Als de anderen dat niet accepteren, zijn ze weg. Zalm is geïrriteerd als hij ziet waar ze mee terugkomen. De ChristenUnie denkt een veto te kunnen krijgen?

Aan tafel begint Segers: over medische ethiek en hoe die raakt aan het bestaan van de ChristenUnie. „Als ik in Oldebroek in een zaaltje sta”, zegt hij, „zal ik veel compromissen kunnen uitleggen. Maar dat kan ik niet meer als ik bij de beschermwaardigheid van het leven vier jaar lang aan alle kanten wordt ingehaald door wisselende meerderheden in de Tweede Kamer.”

Het is even stil. Dan zegt Rutte: „Ik wil ook niet dat jullie die pijn lijden. Ik wil ook dat jullie het in Oldebroek kunnen uitleggen.” Waar het nu om gaat, zegt Zijlstra, is of de vier partijen elkaar vertrouwen. Pechtold spreekt eerst Schouten aan: met haar heeft hij toch goed samengewerkt in de tijd dat ze onder Rutte II in de oppositie zaten? Hij kijkt naar Segers: zij hebben nu toch ook al veel meegemaakt? Pechtold vindt: dit mag niet misgaan.

Heel veel later zegt Segers: „Daarna is er echt iets veranderd. We hebben aan het eind nog met zijn allen teruggekeken en toen begon Rutte er ook over: hoe belangrijk die avond was.” Voor het eerst lijken de onderhandelaars elkaar te begrijpen.

Op die avond zelf zegt Segers tegen zijn formatieteam: „We waren opeens op een heel ander niveau met elkaar aan het praten. Het was magic.”

„Nu overdrijf je”, zegt Carola Schouten.

De anderen uit het formatieteam vinden het moeilijk te begrijpen: woede en vertrouwen op één avond? „Jullie gaan nogal over bergen en dalen”, zegt Joël Voordewind. „Heel mooi wat jullie meemaken”, vindt partijvoorzitter Adema: „Maar een dun regeerakkoord? Wat zeggen we dan tegen de achterban?”

Segers en Schouten hebben er nog geen antwoord op. „Misschien zijn we zo naïef als we groot zijn”, zegt Carola Schouten. „Maar alles tot op de komma vastleggen kan ook niet.”

Steven Datema vraagt wat de onderhandelaars gaan doen ná het gesprek met D66. „Een barbecue”, zegt Segers, die alweer een beetje spijt lijkt te hebben van zijn magic-uitspraak. „En een groepshug en dansjes rond de boom.”

De volgende dag is de stemming bij de ChristenUnie weer normaal – nuchter. In het huis van een D66-medewerker hebben Segers en Schouten met de D66-onderhandelaars gepraat. De twee partijen hadden nog eens aan elkaar uitgelegd wat ze precies vinden en waarom. Maar het had nog lang niet alles opgelost.

Segers zegt: „We gaan nu wel ontspannener met elkaar om. Maar met D66 alléén komen we er niet uit.” Schouten: „We hebben de anderen nodig. Rutte moet iets gaan doen.”

Dat doet Rutte. Maar op een heel andere manier dan Schouten kan bedenken.

Op dinsdagavond 15 augustus zit Rutte op de bank in de woonkamer van Steven Datema. Opgestroopte mouwen, de bovenste knoopjes van zijn overhemd staan open. Rutte drinkt thee. Gert-Jan Segers zit naast hem. Aan Rutte’s andere kant, op een leren stoeltje, zit Joël Voordewind. In de anderhalf uur dat Rutte er is, praat vooral Voordewind. De andere Tweede Kamerleden, Eppo Bruins en Carla Dik, doen soms mee aan het gesprek. Carola Schouten is er ook, maar zwijgt.

Wat eraan vooraf gaat: meteen na de vakantie lijken de gesprekken over medische ethiek goed uit te pakken voor de ChristenUnie. Er wordt afgesproken dat het kabinet niet met een voltooid-levenwet komt, er worden geen embryo’s gekweekt voor onderzoek, al komen er wel meer mogelijkheden om embryo’s te selecteren bij een grote kans op erfelijke aandoeningen.

Op vrijdagochtend 11 augustus zijn de conceptteksten over medische ethiek klaar. Partijvoorzitter Adema zit op een camping in Noord-Frankrijk en krijgt ze per e-mail. Hij weet niet wat hij leest. Er staat dat de embryowet wordt verruimd en hoe belangrijk embryo-onderzoek is voor de wetenschap. D66 kan gewoon met een wetsvoorstel komen over voltooid leven, de euthanasiewet kan voor mensen met dementie of psychische problemen ruimer worden geïnterpreteerd.

De rest van het formatieteam leest het bij de lunch. Daar zijn ook zorgen, er worden suggesties gedaan voor wijzigingen. Durven ze het aan zo? Als Segers en Schouten aan het eind van de middag terugkomen, gaat iedereen ervan uit dat het lukt met die veranderingen, het wantrouwen is weg. „Er is toen een pleister geplakt”, zegt Segers later. „Maar die werd er een paar dagen daarna keihard afgetrokken.”

Dat is op dinsdag 15 augustus. Het AD komt met teksten uit de kabinetsformatie. Een uitruil, volgens de krant: het kabinet komt niet met een voltooid-levenwet, de embryowet wordt verruimd.

Segers’ woede over dat lek krijgt ’s ochtends veel media-aandacht. Hoe zijn formatieteam eraan toe is, weten dan alleen Carola Schouten en hijzelf. Voorzitter Piet Adema is teruggekomen van vakantie. Van hem hoeft het niet meer: wie aan tafel kun je nog vertrouwen? Zo’n kabinet, denkt hij, wordt een ongelukkig huwelijk. Ook de andere Kamerleden, de senatoren en medewerkers twijfelen weer.

In de tuin van het Johan de Witthuis praten Segers en Schouten er die middag over met Zalm en Rutte. Zalm zegt: „Zou het helpen als ik langskom?” Nee, zegt Rutte. „Laat mij het maar doen.”

Gert-Jan Segers stelt het voor in de groepsapp, de reactie is koel. Als Segers en Schouten hen ervan kunnen overtuigen dat het nodig is, mag Rutte komen. „Ze vertrouwen ons niet meer”, zegt Carola Schouten tegen Segers.

Veel later zeggen de andere drie Kamerleden dat het geen wantrouwen was, maar onbegrip. Het was toch niet aan hen om met Rutte te onderhandelen? En haalde dit bij de andere partijen niet de geloofwaardigheid van Segers en Schouten onderuit? Achteraf zeggen ze alledrie ook: het was toch een goed idee.

Er worden pasta’s besteld. Het formatieteam zit weer in het huis van Datema en daar loopt het hoog op. Segers gebruikt grote woorden: „Ik geloof dat we in de politiek zitten om werk te maken van onze idealen. Ik durf hiermee door te gaan. Maar als ik jullie niet mee krijg, als ik alleen sta, weet ik niet of ik nog wel de juiste man op de juiste plek ben.”

Voor iedereen in de woonkamer is het duidelijk: als hij stopt met onderhandelen, zijn ze hem kwijt als fractievoorzitter. Carola Schouten zegt: als het zover komt, ben ik ook weg.

Maar zover komt het niet. Rutte krijgt aan het begin van de avond een sms, hij kan komen.

‘Jongens, toch’

Piet Adema wil er niet bij zijn, hij gaat terug naar Frankrijk. En als er niets verandert aan de teksten over medische ethiek, zegt hij, zal hij die tegenover de leden niet kunnen verdedigen.

Het valt de anderen op hoe vriendschappelijk Rutte en Segers met elkaar omgaan, naast elkaar op de bank. Segers begint met: „Zeg het maar, Joël.” Als het tussen Voordewind en Rutte moeilijk wordt, zegt Segers: „Jongens, toch.” Maar Rutte slaat Voordewind op zijn knie. „Joël en ik kennen elkaar al zo lang.”

De ChristenUnie-Kamerleden leggen uit wat hun problemen zijn met de tekst, Rutte probeert hen duidelijk te maken dat ook D66 en de VVD pijn lijden door wat er staat. Bij het weggaan zegt Rutte tegen Voordewind: „Ik reken op jullie steun, Joël.” „En ik reken op jou”, zegt Voordewind. Rutte balt zijn vuist. „Ik ga mijn best doen.”

Als Rutte weg is, komt Adema toch weer terug naar Den Haag. Bij een biertje praat hij nog door met Roel Kuiper, fractievoorzitter in de Eerste Kamer die ook naar het huis van Datema is gekomen.

Piet Adema blijft nog een paar dagen kritisch, Segers heeft hem vaak aan de telefoon en Adema laat zich overtuigen. Twee maanden later zal hij het regeerakkoord trots voorleggen aan de leden en Segers en Schouten voluit prijzen om wat ze hebben bereikt. Ook de Kamerleden Carla Dik en Eppo Bruins zijn blij met wat er is bereikt. Voor Joël Voordewind ligt het ingewikkelder, hij steunt het regeerakkoord uiteindelijk wel. „Er is veel wel gelukt.” Zijn eigen verdiensten: 1,8 miljard voor ontwikkelingssamenwerking, een bed-bad-brood-regeling en begeleiding voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Rutte slaat Voordewind op zijn knie. “Joël en ik kennen elkaar al zo lang.”

In de tekst van het regeerakkoord staat niet meer dat de embryowet wordt verruimd, de zinnen over de bijzondere mogelijkheden van embryo-onderzoek zijn zakelijker geworden. Er staat nog wel dat de euthanasiewet ruimer geïnterpreteerd kan worden, maar ook dat dat ‘extra behoedzaamheid’ vereist.

Aan het eind van die crisisweek in augustus krijgt D66 het moeilijk door nieuwe onthullingen van het AD: de mogelijkheid dat kinderen juridisch gezien meer dan twee ouders hebben, zoals de partij graag geregeld wil hebben, zou op de lange baan worden geschoven. Uit de D66-achterban komen boze reacties. Aan de onderhandelingstafel hebben de berichten nu een verbroederend effect. Op vrijdagmiddag vertellen de onderhandelaars elkaar hoe zwaar ze het hebben en hoe beroerd ze slapen. Zelfs VVD’er Zijlstra had een keer een slechte nacht. Rutte, die nergens last van heeft, vertelt dat hij komende nacht niet slaapt omdat hij op patrouille gaat met de Rotterdamse politie.

‘Jullie de bedrijven, wij de kritiek’

In de weken erna gaat het vooral moeizaam tussen de VVD en de andere partijen: over de hypotheekrenteaftrek en de inkomensverdeling. Dat de dividendbelasting wordt afgeschaft, valt de ChristenUnie zwaar. Daar heet die maatregel „ontwikkelingssamenwerking voor Amerikaanse en Britse aandeelhouders”.

Het lukt wel om de bonusregels zo streng te houden als ze zijn. Als eind september de burgemeesters van de vier grote steden zijn langsgeweest, is aan de onderhandelingstafel het idee: de steden willen graag bedrijven binnenhalen door een versoepeling van de regels, maar alleen als wíj dat beslissen en de kritiek over ons heen krijgen. Schouten stelt voor om de versoepeling te regelen in de akkoorden die een nieuw kabinet sluit met de grote steden – dan is het hun keus. Rutte vindt het briljant. De volgende dag blijkt dat niemand het nog echt belangrijk vindt. De regels veranderen niet.

Een ander succes is dan al binnen: het eigen risico in de zorg. De hele zomer is aan de onderhandelingstafel het idee dat het hoe dan ook zal stijgen. Al bij de formatiepogingen met GroenLinks hebben topambtenaren van Volksgezondheid uitgelegd dat de plannen uit de verkiezingsprogramma’s om het eigen risico te verlagen, in strijd zijn met de Europese regels tegen staatssteun. De VVD en D66 vinden het wel goed zo, het CDA en de ChristenUnie denken dat er niks aan te doen is.

Begin september, als de tekst over de zorg af is, zegt ChristenUnie-medewerker Pieter Grinwis in het formatieteam: „Het eigen risico kan wél omlaag.”

Hij legt uit wat hij heeft bedacht: als je die verlaging betaalt uit de zorgpremies en niet uit geld dat je overhoudt op de begroting, leiden de staatssteunregels niet tot problemen. De vier partijen hadden al plannen bedacht om de premies niet al te veel te lagen stijgen. Het wordt nu toch een iets hogere stijging.

Links: Steven Datema. Rechts: Gert-Jan Segers in gesprek met Paul Blokhuis. Foto: Olivier Middendorp

In de Stadhouderskamer is het CDA er meteen vóór. Een paar weken later beslissen de vier partijen zelfs om het eigen risico al volgend jaar op 385 euro te houden – en ook de hele kabinetsperiode. Het zou anders zijn gestegen tot 460 euro in 2021.

Lang niet alles lukt. Maar verreweg het zwaarste verlies is het kinderpardon dat niet ruimer wordt. Segers en Voordewind hebben samen maanden over migratie onderhandeld met de andere partijen. Begin oktober lijkt er bij het kinderpardon alleen nog een kleine verruiming mogelijk, maar dan wordt na een half jaar de regeling afgeschaft. In een overleg met zijn formatieteam zegt Segers: „Moeten we dit willen?”

Joël Voordewind heeft een roodaangelopen gezicht en zegt dat de ChristenUnie zich „met een kluitje in het riet” heeft laten sturen. „Ik krijg steeds meer het gevoel: dit ga ik niet meemaken.”

Segers kijkt hem lang aan. „Dan ga ik nu naar de Stadhouderskamer om te zeggen dat ik die 76 zetels niet kan leveren?”

Voordewind ademt zwaar. Hij zegt: „Ik voel al onze migratiepunten wegzakken. Er komt ook nog een onderzoek naar het vluchtelingenverdrag.”

Carola Schouten: „Dat verdrag blijft gewoon en dat komt door jou.”

Segers trommelt met zijn vingers op zijn stoel. „All right”, zegt hij. „Ik ga er vanmiddag weer over praten met D66. En verder is het heel gezellig bij de verdeling van de kabinetsposten. Zalm heeft het een free fight genoemd, dus ga maar na hoe gezellig.”

Hij staat op en zucht. „Maar daar worden we grote jongens van.”