Opinie

Dit vindt NRC van Rutte III

De commentatoren van NRC spreken zich uit over de belangrijkste thema’s van het regeerakkoord.

Illustraties: Hajo

Het dagelijkse commentaar op het belangrijkste nieuws in NRC zegt iets over onze identiteit, onze blik op de wereld. Maar ook over toon, stijl en over de houding van de redactie. Die is in de kern rationeel: wars van onzin, ideologie en praatjesmakerij. Idealiter weegt het commentaar het nieuws, evalueert ontwikkelingen, plaatst ze in perspectief en komt, indien mogelijk, tot conclusies. Daarbij gelden de liberale ‘beginselen van NRC Handelsblad’ als maatstaf.

Commentaren zijn dus interpretaties – ze bieden de lezer een handvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nadenken over het nieuws van de dag. Zo komen ze dan ook tot stand. Een aantal ervaren redacteuren overlegt dagelijks onderling en met de hoofdredactie. Wat is interessant, dringend of bepalend voor vandaag? Wat lichten wij commentatoren, er voor ónze lezers uit, wat heeft net iets meer betekenis, wat verdient een accent, een waarschuwing, een oproep. Wie van ons weet er meer van, zag dit eerder of heeft meer inzicht?

Zo komt er gezamenlijk een commentaar tot stand, dat door de hele groep wordt beoordeeld, vóórdat het NRC haalt. Daarom is ondertekening overbodig – het is een collectief artikel, niet te verwarren met ‘namens alle redacteuren’ dat de stem van het medium wil zijn. Daarom verschijnt het symbolisch onder het oorspronkelijke wapen van de krant: ‘Lux et libertas’.

Tien keer commentaar bij het begin van Rutte III:

    Over Rutte III

  • Kabinet met geforceerd karakter

    Rutte III is in alle opzichten een bijzonder kabinet. Bijzonder in zijn totstandkoming (een lengterecord), bijzonder in zijn coalitievorm (vier partijen) en bijzonder in zijn personele samenstelling (op de premier na allemaal debuterende ministers). Wat dit betekent voor het functioneren van de nieuwe ploeg moet vanzelfsprekend blijken, maar gewoon zal het de komende tijd zeker niet worden.

    Beleidsmatig maakt het nieuwe kabinet dat de coalitie van VVD en PvdA opvolgt niet onmiddellijk het grote verschil. Als gevolg van de noodgedwongen wisselende coalities kenmerkt de Nederlandse politiek zich nu eenmaal door de weg van geleidelijkheid en kleine stapjes. Nieuwe kabinetten zijn er om accenten te zetten en vastgeroeste onderwerpen los te wrikken.

    Dat is bij de nu aangetreden coalitie niet anders. Het ambitieuze klimaatbeleid wordt voorgeschreven door het internationale Verdrag van Parijs, belastinghervorming en arbeidsmarktbeleid waren zaken waar het vorige kabinet niet in verder kwam, het migratiebeleid is voor een belangrijk deel een Europese aangelegenheid waarbij Nederland één van de spelers is.

    Het regeerakkoord is weliswaar belangrijk – al helemaal als het zo’n minutieus uitonderhandeld en dichtgetimmerd contract is als dat van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – maar het zijn uiteindelijk de ministers en staatssecretarissen die alle voornemens moeten concretiseren en uitvoeren. Zij geven het beleid kleur of kunnen dat doen. Maar qua bezetting laat Rutte III een eenzijdige combinatie zien van ervaring in de Haagse politiek en openbaar bestuur elders. Wat helaas nagenoeg ontbreekt is personele inbreng van buiten de publieke sector.

    Dit verstandshuwelijk is het gevolg van een afvalrace

    Teleurstellend is eveneens dat slechts zes van de zestien bewindslieden vrouw zijn, waarbij vooral de minieme bijdrage van het VVD-contingent met één minister negatief opvalt. Mensen met een migratie-achtergrond ontbraken donderdag geheel op het bordes. Dat is in de rijk geschakeerde samenleving die Nederland anno 2017 is een duidelijk gemiste kans. Het is tevens een falen dat politieke partijen als rekruteringsorganen zich kunnen aantrekken.

    VVD-leider Mark Rutte gaat nu aan zijn derde politieke huwelijk beginnen. Het is veelzeggend voor zijn wendbaarheid dat als deze kabinetsperiode achter de rug is, hij sinds zijn aantreden in 2010 met vijf verschillende partners zal hebben geregeerd. Rutte doet het ogenschijnlijk met gemak. Die souplesse is dan ook zijn verdienste.

    De liberaal-christelijke coalitie die nu aantreedt was geen liefde op het eerste gezicht. Het verstandshuwelijk is het gevolg van een afvalrace. Er waren binnen de smalle marges van de Nederlandse politiek voor de hand liggender combinaties mogelijk geweest. Het regeerakkoord weerspiegelt het geforceerde karakter. Aan de nieuwe ministers en staatssecretarissen de taak voor het broodnodige elan te zorgen.

    Terug naar boven.

  • Belastingen

  • Meer durf gewenst

    Het belastingstelsel wordt hervormd, zegt het regeerakkoord. Maar helaas blijft het slechts bij het begin van een hervorming. De denkrichting is een goede: lasten op arbeid gaan omlaag waardoor werken lonender wordt. Daartegenover staat dat de lasten op consumptie worden verzwaard (verhoging lage btw-tarief) en het principe dat de vervuiler betaalt, strikter zal worden toegepast. Terecht ook wil het nieuwe kabinet meer vaart zetten achter het beperken van de marktverstorende hypotheekrenteaftrek. Het fiscale labyrint met al zijn aftrekposten dan wel toeslagen blijft daarentegen bestaan. Als het belastingsysteem toch op de schop gaat en daar ook geld voor beschikbaar is, was meer durf gewenst geweest.

    Terug naar boven.

  • Klimaat

  • De ingeslagen richting is goed

    Met de ambities van de nieuwe regeringsploeg op het terrein van duurzaamheid en klimaat is niets mis. Hooggespannen zijn de verwachtingen over het voorgenomen nationaal Klimaat- en Energieakkoord om te komen tot 49 procent vermindering van de CO2-uitstoot in 2030. En dat zelfs in een wet vast te leggen. Het meest concreet is de afspraak om het vrachtverkeer extra te belasten. Maar veel van de afspraken op gebied van duurzaamheid hebben het karakter van een pleidooi of een streven. In gedachten zien we VVD en CDA op de rem trappen. De ingeslagen richting is echter goed, willen we voor volgende generaties een leefbare planeet achterlaten.

    Terug naar boven.

  • Buitenlandse zaken en Defensie

  • Teleurstellend vaag over rol nederland

    In het regeerakkoord is een van de vier hoofdstukken gewijd aan Nederland in de wereld. Ruime aandacht voor het buitenland is terecht. De Nederlandse afhankelijkheid van het buitenland is groot, belangrijke machtsconstellaties ondergaan opzienbarende veranderingen. De verkiezing van president Trump heeft vragen opgeworpen over de rol van de VS. Met Brexit en de verkiezing van een gedreven Emmanuel Macron is een nieuw hoofdstuk in Europese integratie geopend. Russische assertiviteit dwong de NAVO-troepen te verhuizen naar de Oostflank.

    Het is daarom goed dat weer wordt geïnvesteerd in het diplomatieke netwerk, in Ontwikkelingssamenwerking en in Defensie. De uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking komen straks weer incidenteel in de buurt van de internationale norm. Voor een van rijkste landen ter wereld zou het eigenlijk vanzelfsprekend moeten zijn die norm structureel te halen.

    De Defensie-uitgaven gaan in de komende jaren substantieel omhoog, aan het eind van de regeerperiode met 1,5 miljard per jaar. Dat werd hoog tijd. Een krijgsmacht die slechte beoordelingen krijgt van de NAVO en waarvan de eigen minister zegt dat kerntaken niet meer goed uitgevoerd kunnen worden, is een blamage. Met de verhoging blijft Nederland achter bij de, zeer ambitieuze, NAVO-richtlijn. Maar de richting is goed. Europa zal – met of zonder Trump – meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor de eigen verdediging.

    De EU, een heikel dossier in de Nederlandse politiek, is door Brexit en Macron, veranderd in een immense bouwput. Het regeerakkoord is heel precies als het gaat over de Economische en Monetaire Unie, maar voor het overige is de nieuwe ploeg teleurstellend vaag over de Nederlandse inbreng in dat debat.

    Terug naar boven.

  • Justitie

  • Wietbeleid beweegt eindelijk maar veel is symboliek

    Een opvallend liberale maatregel van het kabinet op het gebied van de handhaving is het experimenteel toestaan van „telen van wiet voor recreatief gebruik”. Hoe dit ook praktisch zal uitpakken, de patstelling tussen lokaal en centraal bestuur is nu doorbroken.

    Het kan de opmaat zijn naar politieke overeenstemming over de aanpak van de voortwoekerende drugshandel. Maar evenzeer denkbaar is dat het geen effect heeft en dus een gepasseerd station is. Beide uitkomsten zullen betekenis hebben.

    De plannen om criminele motorbendes te verbieden, voorwaardelijke invrijheidstelling aan banden te leggen en straffen aan te passen (wraakporno, haatzaaien) hebben vooral symbolische waarde.

    Terug naar boven.

  • Migratie

  • Bizar idee over Nederlanderschap

    De migratieparagraaf is geheel toegesneden op het voorkomen van migratie – en als die zich dan toch voordoet dit in EU-verband zoveel mogelijk weg te houden van onze grenzen. Het Vluchtelingenverdrag dat nu toegang garandeert, vindt dit kabinet verouderd. ‘Onafhankelijk onderzoek’ moet voor perspectief op verandering zorgen. Dat zou wel eens een illusie kunnen blijken. Migranten die Nederland wel weten te bereiken, wordt koel voorgehouden dat Nederlanderschap iets is dat „verdiend moet worden”. Als het kabinet Nederlanderschap door geboorte dan kennelijk ook als verdienste ziet, is dat bedenkelijk, om niet te zeggen bizar. De Europese migratiedeals, zoals gesloten met Turkije, zijn intussen bepaald niet ‘mensenrechtenproof’ gebleken.

    Terug naar boven.

  • Kunst & Cultuur

  • Kunst is geen gebruiksartikel

    “Cultuur verrijkt het individu en verbindt de samenleving”, schrijft het regeerakkoord . Dat is waar, maar het verzwijgt de helft van het verhaal. Het laat de kunsten onvermeld en dat is onbegrijpelijk. Immers, wie maar even naar de ‘Venus van Willendorf’ (ca. 24.000 v. Chr.) kijkt, beseft dat kunst letterlijk sinds mensenheugenis een levensvoorwaarde is. Een uiting van vreugde, een uitnodiging tot denken, zien en voelen. Een besef van menselijkheid.

    De Nederlandse regering heeft al jaren weinig op met de kunsten. Een preek over tolerantie vormt het hart van de beperkte paragraaf die dit regeerakkoord overheeft voor cultuur. De kunsten worden verzwegen, zijn de olifant in de kamer. Cultuur wordt gesmoord tot iets nuttigs. Verkocht als aanjager van de economie. Meegenomen als een doekje voor het bloeden: het kan worden ingezet om de jeugd het noodzakelijke identiteitsbesef bij te brengen. Opgelepeld als een slokje wonderolie: een verplicht bezoek aan het Rijksmuseum voor alle scholieren – ter bevordering van hun historisch besef, níet omdat daar wonderen te zien zijn.

    Kunst en cultuur moeten sinds jaren inwonen bij het ministerie van Onderwijs en Wetenschap. Ze lijken nu definitief te worden opgeslokt.

    Maar educatie is slechts een begin. Cultuur is meer dan historie. En kunst is een waarde op zichzelf, die ligt te ademen in de musea en die elke dag opnieuw opdoemt in ateliers, in theaters, in concertzalen, op poppodia, bij schrijvers en dichters. Kunst is geen gebruiksartikel, heeft het nut dan is dat bijvangst. Kunst heeft zin. Zonder kunst is de wereld woest en ledig.

    Terug naar boven.

  • Onderwijs

  • Wie weet een stap om de kloof te verkleinen

    De onderwijsparagraaf is bomvol en gedetailleerd. Om nu eens niet te zeuren over wat er ontbreekt: in de staart wordt met ingang van het collegejaar 2018/19 zomaar het collegegeld voor het eerste jaar van het hoger onderwijs (hbo/wo) gehalveerd. Voor pabo-studenten gebeurt dat zelfs voor de eerste twee jaar. Dat stemt optimistisch, na de lange periode waarin hoger onderwijs steeds duurder is geworden en de studiefinanciering rigoureus gesnoeid. Wie weet is het een eerste stap op de weg (terug) naar de situatie dat studeren niet is voorbehouden aan kinderen van gefortuneerde dan wel gulle ouders.

    Terug naar boven.

  • Medisch-ethisch

  • Mistige compromissen

    Tot een pacificatie tussen de onverenigbare standpunten van D66 en ChristenUnie op medisch-ethisch gebied komt het regeerakkoord niet. Nog altijd is D66 gloeiend voorstander van de autonomie van het individu, dat zelf moet kunnen bepalen of het leven geleefd moet worden. En nog steeds vindt de ChristenUnie dat vragen over leven en dood in de hand van God liggen. De coalitie steunt daarom op dit punt op mistige compromisformuleringen. Ook waar het gaat om gebruik van embryo’s voor medisch onderzoek. Toch is het nodig dat er duidelijkheid komt. Op straffe van verdere teleurstelling van de kiezer, die terecht wil weten wat er met zijn stem is gebeurd.

    Terug naar boven.

  • Rechtsstaat

  • Eindelijk gooit privacy hoge ogen

    Accenten worden verschoven, een enkele prop is uit de leiding, veel noodzakelijk onderhoud en hier en daar een reparatie. Maar in grote lijnen ademt het hoofdstuk Justitie vooral continuïteit. Dit kabinet heeft geen radicaal andere notie over de rechtsstaat noch over veiligheid dan het vorige, wat ook niet geboden noch te verwachten was.

    Dat er twee ministers aantreden, één van rechtsbescherming en één vooral voor veiligheid, is zo’n accentverschuiving. Het departement zal zich voortaan Justitie en Veiligheid noemen en niet meer ‘V en J’. Daarmee is symbolisch voor een ander evenwicht gekozen; minder eendimensionaal gericht op veiligheid en met ‘justitie’ weer voorop gesteld. Dat valt onder welkome reparatie.

    Het nieuwe evenwicht is ook merkbaar in het voornemen de nieuwe Wet op de Inlichtingendiensten aan te passen. Van het bij elkaar slepen van gegevens van willekeurige burgers, zoals velen vrezen, „kan, mag en zal geen sprake zijn”. Zulke pertinente formuleringen wekken dito verwachtingen. Voor het bewaren van telecomgegevens van burgers belooft dit kabinet nieuwe, strengere waarborgen. Net als voor het toepassen door de overheid van hacksoftware. Privacy lijkt bij dit kabinet dus hogere ogen te gooien, wat niets te vroeg komt.

    Of de sociale advocatuur Rutte III overleeft, is niet waarschijnlijk

    Intussen blijft dit kabinet de rechtsbijstand en dus de toegang tot het recht voor de minder gefortuneerde burger afknijpen. Of de sociale advocatuur Rutte III zal overleven lijkt dus niet waarschijnlijk.

    De investeringen gaan naar politie, Openbaar Ministerie, contraterrorisme en het thema ‘ondermijning’. Hoe welkom dat ook is, uiteindelijk geeft dit kabinet in 2021 nog altijd minder uit aan ‘J en V’ dan nu. En dat is teleurstellend, ook omdat het tegelijk hogere prestaties van de strafrechtketen belooft. Die lijken dan ook niet waarschijnlijk.

    Terug naar boven.