Column

Catalonië valt niet uit de lucht, zie de Balkan en de Kaukasus

Zonder de Kosovo-erkenning was de crisis in Spanje er niet geweest, zegt Poetin. Nee, de doos van Pandora ging al decennia eerder open, weet Hubert Smeets.

Waar ligt de oorzaak van de Spaanse crisis? Vladimir Poetin weet het. Alle wegen leiden volgens de Russische president naar Kosovo: precedent aller precedenten. Eén dag voor premier Rajoy aankondigde Catalonië onder curatele te stellen, zei Poetin dat deze chaos de schuld is van het Westen. Met de erkenning van Kosovo in 2011 heeft het de ‘doos van Pandora’ geopend. Dat de Kosovaren zich toen met NAVO-hulp losmaakten van Servië en de Catalanen dit recht door de EU wordt ontzegd, is een bewijs van de ‘dubbele standaard’ die het Westen hanteert en de Europese orde bedreigt.

Die continentale staatsordening is gebouwd in Helsinki, Parijs en Boedapest. In 1975 werd in Finland de OVSE opgericht, om oplossingen à la Hongarije (1956), Griekenland (1967) en Tsjechoslowakije (1968) te voorkomen. Eén jaar na de val van de Muur bekenden alle OVSE-lidstaten zich in het Handvest van Parijs weer tot elkaar. Amerika en Europa legden zich in 1990 vast op zelfbeschikkingsrecht, territoriale integriteit en vreedzame conflictbeheersing. Vier jaar later in Boedapest beloofden de atoommachten Amerika, Rusland, Engeland en Frankrijk expliciet zich te onthouden van pressie of agressie – economisch, politiek én militair – jegens Oekraïne, dat in ruil voor die belofte zijn kernwapenarsenaal opgaf.

Die geest van toen dooft nu ook in Spanje. De Guardia Civil trekt weliswaar niet knuppelend door de straten van Barcelona, het Catalaanse referendum en de reactie van Madrid sporen niet met de territoriale integriteit van een OVSE-lidstaat noch met een vreedzame omgang met minderheden. Eigen schuld. Zonder Pandora was alles rustig gebleven, aldus Poetin.

Klopt het? Nee. Kosovo was niet het begin. Pandora ging al tijdens de conferentie in Parijs open. Toen de OVSE daar bijeen was, begon net de Sovjet-Unie uiteen te vallen. In februari en maart 1990 hadden drie Baltische landen en Georgië zich onafhankelijk van Moskou verklaard. Als klap op de vuurpijl verklaarde Rusland zich in juni 1990 soeverein ten opzichte van de eigen Sovjet-Unie.

Een rij separatistische conflicten volgde. De twee blokhoofden uit de Koude Oorlog mengden zich er vaak in. Denk aan de NAVO-bombardementen rond Kosovo in 1999, bedoeld om etnische zuivering te stoppen. Of de groene mannetjes op de Krim in 2014, wat uitmondde in de annexatie van het schiereiland.

De reeks is echter ouder en langer. Hier een lijstje van gewelddadige – met politie of leger uitgevochten – afscheidingen. De vreedzame scheiding van Tsjechoslowakije (1992) blijft dus buiten beschouwing. Tussen haakjes de hoofdstad waar politieke en/of militaire beschermheren van de separatisten op de Balkan en de Kaukasus zaten. Brussel staat symbool voor NAVO of EU.

1990-1993: Abchazië; uit Georgië (Moskou). 1990-1992: Zuid-Ossetië, uit Georgië (Moskou). 1990-1992: Transnistrië, uit Moldavië (Moskou). 1991: Nagorno-Karabach, oorlog Azerbajdzjan/Armenië (Moskou?). 1991: Slovenië, uit Joegoslavië (-). 1991-1995: Kroatië, uit Joegoslavië (Bonn). 1992-1995: Bosnië-Herzegovina, Servië/Kroatië (-). 1999-2008: Kosovo, uit Servië (Brussel). 2008: Zuid-Ossetië, oorlog Georgië/Rusland (Moskou). 2008: Abchazië, uit Georgië (Moskou). 2014: Krim, uit Oekraïne (Moskou). 2014: Donbas, oorlog Oekraïne/Rusland (Moskou). 2017: Catalonië, uit Spanje (?).

Kortom: als er al een ‘doos van Pandora’ is, dan ging die twee decennia eerder open dan Poetin een week geleden suggereerde. Ook Moskou heeft in die doos zitten roeren.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.