Tumult bij Bondsdagdebuut AfD

Onwennig begin

Na jaren van consensus is een periode van strijd aangebroken, zoals dinsdag bleek op de eerste zitting van de Duitse Bondsdag.

De AfD-fractie debuteerde dinsdag in de Bondsdag (boven). Bondskanselier Angela Merkel. (onder) Foto’s Reuters, AFP

Het was duidelijk nog wennen, maar de Duitse politiek is dinsdag begonnen aan een nieuwe fase. Na vier jaar die in het teken stonden van consensus tussen de regeringspartijen CDU/CSU en SPD, dient zich nu een periode aan waarin strijd een belangrijker plaats krijgt in het parlement.

De Bondsdag hield dinsdag haar eerste zitting sinds de verkiezingen van 24 september en de omstreden anti-immigratiepartij AfD maakte haar entree in het parlement - als de op twee na grootste partij nog wel. Het kwam meteen tot een botsing met de gevestigde partijen.

Nieuw is ook de coalitie die bondskanselier Merkel probeert te smeden: van haar CDU/CSU met de liberale FDP en de Groenen – de zogeheten Jamaica-coalitie, naar de vlag van dat land die de kleuren heeft waarmee de drie partijen worden aangeduid (zwart, geel en groen). De besprekingen voor de nieuwe combinatie verkeren nog in de verkennende fase, zodat het parlement nog geen volwaardige regering heeft om te controleren en er ook nog geen regerings- en oppositiepartijen zijn.

Maar bij enkele stemmingen bleek de prille toenadering tussen de CDU/CSU, FDP en Groenen toch al vruchten af te werpen. Een voorstel van de SPD de kanselier voortaan vier keer per jaar voor een soort vragenuurtje naar de Bondsdag te laten komen, werd door de Jamaica-partijen op de lange baan geschoven. En in de pauzes tussen de toespraken en stemmingen door, zochten leden van de drie fracties elkaar al regelmatig op. Zo kwam Angela Merkel meer dan eens naar de bankjes van de Groenen, en voegde ook de liberale leider Christian Lindner zich bij hen.

Algemeen wordt er vanuit gegaan dat de vorming van een nieuwe regering nog wel tot kerst of zelfs het nieuwe jaar kan duren. Er zijn grote politieke verschillen tussen de betrokken partijen, die op landelijk niveau niet eerder in deze samenstelling hebben geregeerd. Maar voor Merkel is er geen andere meerderheid mogelijk, omdat de SPD, na een pijnlijke verkiezingsnederlaag, een nieuwe samenwerking met Merkels christendemocraten uitsluit en kiest voor de oppositie.

De strijdbaarheid van de AfD bleek meteen al bij het begin van de zitting. In felle woorden hekelde een van de aanvoerders van de fractie, Bernd Baumann, een wijziging in het reglement die de vorige bondsdag dit voorjaar had doorgevoerd om de AfD dwars te zitten.

Het gebruik dat de eerste zitting van een nieuwgekozen parlement wordt geopend door de oudste parlementariër werd toen geschrapt, uit angst dat dit wel eens een AfD-er zou kunnen zijn. In plaats daarvan wordt die grotendeels ceremoniële functie van Alterspräsident nu toegewezen aan de langst dienende parlementariër. Een schandelijke breuk met de traditie, aldus de AfD, waaraan tot nu toe alleen Hermann Göring in de jaren dertig zich heeft gewaagd.

Deze nazi-vergelijking veroorzaakte een collectieve zucht van verontwaardiging in de Bondsdag, die gevestigd is in het gerestaureerde en gemoderniseerde Rijksdaggebouw. Een spreker van de FDP zei even later: ,,Dat de AfD zich hier vergelijkt met de slachtoffers van Hermann Göring, is van een smakeloosheid die niet te overtreffen valt.’’

De politieke veteraan Wolfgang Schäuble (75, CDU) werd met grote meerderheid voor de komende vier jaar tot voorzitter van de Bondsdag gekozen. Schaüble is Bondsdag-lid sinds 1972, hij was een sleutelfiguur bij de Duitse hereniging in 1990, en de afgelopen acht jaar was hij als minister van Financiën bijzonder invloedrijk in Duitsland en Europa. Zijn ministerie wordt voorlopig overgenomen door Merkels stafchef, Kanzler-amtsminister Peter Altmaier.

Schäuble zei dat het goed is dat er meer democratische strijd komt in de Bondsdag, zolang het niet „onfatsoenlijk” wordt, laat staan op vechten uitdraait. „We moeten het vertrouwen in de vertegenwoordigende democratie versterken.” Maar hij zei ook: „Niemand vertegenwoordigt als enige het volk. Zoiets als ‘de wil van het volk’ komt pas tot stand door een besluit van het parlement”.

Dat de AfD zich hier vergelijkt met de slachtoffers van Hermann Göring, is van een smakeloosheid die niet te overtreffen valt

Hoe geïsoleerd de AfD staat, bleek ook toen er vicevoorzitters van de Bondsdag gekozen moesten worden. Traditioneel krijgt elke fractie één vicevoorzitter. Maar als enige kreeg de kandidaat van de AfD niet het vereiste aantal stemmen. De andere partijen verwijten deze Albrecht Glaser dat hij de godsdienstvrijheid voor moslims ter discussie heeft gesteld, wat in strijd is met de grondwet. „De islam is een constructie, die zelf de godsdienstvrijheid niet erkent en niet heeft gerespecteerd”, heeft Glaser gezegd. „En waar zij het voor het zeggen heeft wordt iedere vorm van godsdienstvrijheid in de kiem gesmoord. Wie zo met een grondrecht omgaat, moet men dat grondrecht afnemen.”

Bij een tweede stemronde hield de AfD vast aan haar kandidaat, die opnieuw onvoldoende stemmen kreeg. Ook in de derde ronde gebeurde dat.

Bondskanselier Merkel staat bij de vorming van de nieuwe coalitie onder grote druk. Beoogd coalitiepartner FDP laat met enige regelmaat weten dat ze net zo lief in de oppositie gaat als ze niet genoeg binnen haalt in de onderhandelingen. Voor Merkel zou dat rampzalig zijn, en, als de SPD samenwerking blijft weigeren, tot nieuwe verkiezingen kunnen leiden. Of Merkel dan nog eens aantreedt is twijfelachtig.

Binnen Merkels eigen CDU zijn voorstanders van een conservatievere koers al begonnen na te denken over een nieuwe leider. Ze geven haar de schuld van de tegenvallende verkiezingsuitslag van CDU en CSU en de opkomst van de AfD.