Column

Mensenrechten, steeds minder universeel

Mensenrechten. De VVD is ertegen. Toekomstig minister Halbe Zijlstra wordt er horendol van. Chinese machthebbers beschouwen mensenrechten, volgens de krant, op zijn best „als een westers luxeartikel”. Robert Mugabe, hardhandig president van Zimbabwe, is voorgedragen als goodwill-ambassadeur van de Wereldgezondheidsorganisatie. Saoedi-Arabië is sinds het voorjaar lid van de VN-commissie die zich bezighoudt met rechten van vrouwen. Het Westen beschouwt de mensenrechten blijkbaar ook op zijn best als een westers luxeartikel. De mensenrechten gaan kortom verdwijnen.

Het is verleidelijk om Zijlstra weg te zetten als een malle uitzondering. Een type. Nu hij voor de VVD minister van Buitenlandse Zaken wordt, portretteert voormalig fractiewoordvoerder Henri Kruithof hem in het AD. „Waar hij echt helemaal horendol van wordt, dat zijn mensenrechtenverdragen die de vrijheid van het Nederlandse handelen in de weg staan. Bupo is zo’n verdrag, maar ook EVRM.” Een opmerkelijk standpunt voor een Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, maar toch ook weer niet zo opmerkelijk, want het is het standpunt van de VVD.

Zeventig jaar geleden hebben de Verenigde Naties in een sentimentele bui het recht op leven op schrift gesteld en het recht gevrijwaard te worden van marteling en slavernij. Het recht op een eerlijk proces. Op vrijheid. Maar de universele mensenrechten zijn uiteindelijk nooit door iedereen, universeel, geaccepteerd. In kapitalistische samenlevingen niet omdat ze handel in de weg staan en in autoritaire samenlevingen niet omdat ze indruisen tegen de eigen traditie en cultuur.

Op dit moment staan de mensenrechtenverdragen zelfs van drie kanten onder druk. Het Europese verdrag vanuit Europa zelf, waarvan de benoeming van Zijlstra tot minister van Buitenlandse Zaken een teken is. De Universele Verklaring van de VN wordt belaagd vanuit China, dat ijverig pleit voor een Chinese set van mensenrechten „met Chinese kenmerken”. En het hele idee van mensenrechtenverdragen komt op losse schroeven te staan door de technologische ontwikkeling: het individu kan straks zelf geen recht meer claimen, omdat rechtsbescherming van bovenaf en buitenaf wordt geregeld.

De drie dingen zijn opzienbarend met elkaar verknoopt. Ten eerste willen sommige partijen in Europa de mensenrechtenverdragen opzeggen omdat ze geen handel met China mis willen lopen vanwege de typisch Chinese kenmerken die de mensenrechten in China nu eenmaal hebben. Ten tweede willen westerse partijen de mensenrechtenverdragen opzeggen omdat ze er geen last van willen hebben in hun strijd tegen het terrorisme. Daarmee is de strijd tegen het terrorisme ook meteen de legitimatie voor het inperken van de mensenrechten online. En die inperking wordt goedgepraat met de belofte dat de mensenrechten integraal zullen worden opgenomen in de algoritmes die ons online regeren. Zodat we uiteindelijk terechtkomen bij de bange vraag wie die algoritmes gaat schrijven. China? Halbe Zijlstra?

Ik bedoel dit niet als aanklacht. Ik stel alleen vast dat de druk oploopt en ik denk dat het verstandig is daar een antwoord op te vinden. China wil Chinese kenmerken. Dat betekent voorrang geven aan economische ontwikkeling boven individuele politieke en burgerrechten. Wat goed aansluit bij klassieke niet-westerse bezwaren dat individuele bescherming typisch westers is en dat andere culturen liever voorrang geven aan het collectief. Nu de machtsverhoudingen in de wereld veranderen, eisen die andere culturele en politieke waarden hun ruimte op. Gehoorzaamheid en respect voor autoriteit boven vrijheid van meningsuiting.

De Raad van Europa heeft zojuist een rapport uitgebracht over algoritmes en mensenrechten. Welke invloed hebben technieken voor automatische dataverwerking op de mensenrechtensituatie? En dan vooral toegespitst op algoritmes. De invloed daarvan op de mensenrechten zal meer en meer problemen geven, voorspelt de Raad, „aangezien onderling verbonden systemen steeds complexer worden en op elkaars output inwerken langs wegen die in toenemende mate onbegaanbaar worden voor het menselijke intellect”.

De omgeving, de systemen en de apparaten gaan ons als collectief strikter normeren dan de oude nationale wetten ooit hebben kunnen doen. Dat is misschien goed voor de handel en het is in ieder geval goed voor de gehoorzaamheid. Maar je kunt je individuele mensenrechten niet opeisen tegenover een systeem dat onkenbaar en ondoordringbaar is. Zo stevenen we langs alle kanten af op een wereld met Chinese kenmerken. Zijlstra stevent voorop.

is jurist en columnist.