Techno, nazi’s, Youp en twee heel verschillende ingrepen

We schrijven 1990. Socioloog J.A.A. van Doorn betwijfelt in zijn column in NRC Handelsblad of de media wel objectief zijn over Israël. Hij wijst op de joodse achtergrond van Nederlandse correspondenten. Ophef op de redactie. Antisemitisme!

Hoofdredacteur Ben Knapen, net aangetreden, deelt de lezers mee dat „de grenzen van de betamelijkheid” door Van Doorn zijn overschreden. Een stap zonder precedent – blijkbaar was de vrije mening in de liberale krant dus toch niet zo vrij – die Knapen achteraf openlijk heeft betreurd.

Fast forward naar 2017. Aan de vooravond van het Amsterdam Dance Event wijdt redacteur Bernard Hulsman, die op de Achterpagina een serie heeft over vormrijm in architectuur en design (‘Nauwe verwanten’) een aflevering aan overeenkomsten tussen technoparty’s en bijeenkomsten van de NSDAP in Neurenberg: lichtshows, een voorman die de massa opzweept, collectieve roes en verbroedering. Het gaat niet over ideologie of overtuiging, zoals bij Van Doorn.

Ruim honderd dance-liefhebbers reageerden verbijsterd: hoe kon dit idiote stuk in de krant komen? Meteen op zaterdagmiddag, als op Twitter woede over het stuk opsteekt, besluit de hoofdredactie het te kuisen en in te korten. Die avond volgt een nóg drastischer stap: het hele stuk wordt verwijderd. Wie het nu aanklikt op de site of iPad krijgt de mededeling: „Dit artikel is teruggetrokken, omdat het niet voldeed aan de kwaliteitseisen van NRC.”

Hulsman werd eerst niet gehoord. Hij kreeg per e-mail van een adjunct-hoofdredacteur te verstaan dat het stuk zou worden ingekort en „zoveel mogelijk begraven”. De hoofdredacteur belde hem later, toen eenmaal was besloten het stuk offline te halen.

Ook dit is bij mijn weten een stap zonder precedent: nooit eerder, ook niet bij de grootste rellen rond NRC, is een stuk op die manier verwijderd.

Er gebeurde nog iets op diezelfde Achterpagina.

Columnist Youp van ’t Hek trok van leer tegen het „zootje onverschilligen” dat had zitten „tukken” bij het hoger beroep van Michael P. Volgens Van ’t Hek had de officier beroep ingesteld omdat hij de opgelegde straf te zwaar vond. Knettergek!

Het was dan ook niet waar; de verdachte wilde, uiteraard, in beroep. Maar de officier werd op sociale media al over de hekel gehaald: wie is die gek??

Pas zondagavond laat verscheen een korte correctie onder de column. Van ’t Hek gaf de fout maandag ruiterlijk toe, maar blijft wel bij de rest van zijn betoog. Die dag werd de correctie prominenter bij de column gezet, dinsdag volgde een herschreven versie, met de integrale oude tekst eronder. Netjes.

Twee compleet verschillende ingrepen. Bij Van ’t Hek ging het om een concrete fout – een urgente, een onjuiste aantijging over een individu – die veel te traag maar uiteindelijk goed en transparant werd rechtgezet.

Maar waarom moest Hulsmans stuk worden verwijderd?

De hoofdredacteur is stellig. Hij zegt: dit was niet te repareren, het ging in tegen de normen en waarden van NRC om house te vergelijken met nazisme, dat uitmondde in genocide. Het was ook geen opiniestuk. Nee, met Twitter-protest heeft het niks te maken, het was zijn afweging toen hij het stuk zaterdag had gelezen. Het is ook niet gewist, zegt hij, want het blijft in het archief. Maar: „Ik wil dit stuk niet langer verspreiden.”

Hier spelen twee zaken: het stuk en de ingreep.

Over het stuk zijn de meningen verdeeld, ook ter redactie. Een muziekredacteur vindt het een belediging voor 350.000 festivalgangers. Dance is een tolerante cultuur en een exportproduct. Lichtshows zie je bij elk popconcert. Anderen vonden het stukje interessant, komisch of „prikkelend”. Eén redacteur zegt dat hij door het stukje meer begrijpt van de aantrekkingskracht van het nazisme.

Wat is er dan precies zo schokkend? Vergelijkingen tussen popfestivals en massameetings, inclusief totalitaire, zijn al zo oud als de weg naar Woodstock. Het gaat er natuurlijk wel om hoe je het doet. Zelf vond ik het stukje vooral iets tussen servet en tafellaken: niet echt een column, ook geen stevig essay.

Maar is dat reden het te verwijderen? Holocaust-ontkenning was dit nu niet bepaald. De woede erover doet denken aan de commotie in 1964 over de sketch ‘beeldreligie’, ook een toen aanstootgevend gevonden vormvergelijking tussen een nieuwe amusementcultuur en het instituut religie.

Er staan ook wel vaker omstreden of boude stukken in NRC, inclusief historische verwijzingen naar totalitarisme. Onlangs bleek op de opiniepagina Sylvana Simons een politieke kleindochter van massamoordenaar Mao. Geen haan die kraaide. Psycholoog Roos Vonk zag overeenkomsten tussen de Holocaust en de bio-industrie, ook geen leuke waarneming voor de tienduizenden werknemers in die exportsector, of voor alle vleesetende Nederlanders.

Geen van die stukken is verwijderd.

Intrekken van een stuk is een ultimum remedium, de allerzwaarste optie. Het gebeurt wanneer, bijvoorbeeld, iemands persoonlijke veiligheid door toedoen van een krant in het geding is. Sommige media deden het bij plagiaat of ernstig bedrog.

Juist online kun je een controversieel stuk verduidelijken (nee, de auteur vindt feestgangers geen nazi’s), beter presenteren (de regel dat dit een rubriek was over vorm ontbrak) en direct voorzien van reacties. Laat een house-dj met verstand van moderne Duitse geschiedenis op het stuk los: debat! Dance-medewerkster Rolinde Hoorntje stond zaterdag al in de startblokken om een tegenstuk te schrijven; het kwam uiteindelijk pas woensdag online.

De bizarre consequentie is nu dit: Hoorntjes stuk linkt online naar onderzoek over dance, maar niet naar het stuk waar zij op reageert – dat is weg. Een foto ervan hangt onder haar stuk, werk van een eigen redacteur als een Fremdkörper dat de krant niet meer wil aanraken. Ik vind dat deprimerend, voor een krant die zich liberaal noemt. Trouwens, verspreid wordt de inhoud zo natuurlijk toch weer.

Kortom, het stukje mag voor dance-fans „van de pot gerukt” zijn, het verwijderen gaat veel te ver.

Dit is geen sinecure. Het raakt de relatie tussen leiding en redactie. Een stuk verwijderen is fnuikend voor de auteur en intimiderend voor anderen. Het kan leiden tot wat je juist niet wilt: overdreven behoedzaamheid en koudwatervrees – je weet maar nooit waar de volgende vulkaan uitbarst. Eerdere kwesties rond NRC zijn een waar pak van Sjaalman: het koningshuis, het N-woord in een kop, rare dieet-adviezen. Al die stukken staan nog gewoon online.

J.A.A. van Doorn vertrok bij NRC en keerde pas jaren later terug. Hij werd verwelkomd door Knapens opvolger Folkert Jensma. Die schreef: „Een eenduidige conclusie over wat nu wel zou moeten kunnen en wat niet, is niet makkelijk te trekken. Juist columns brengen dat aan het licht. Die vrijheid moet beschermd worden.”

Zoals het een pluriforme, liberale krant betaamt.

Reacties: ombudsman@nrc.nl