Opinie

Strafrecht is geen scheikunde

Anne Faber is dood door een „falend rechtssysteem”. En: „Wij eisen een verandering in de wetgeving over zedendelicten zodat dit nooit meer kan gebeuren”. De opstellers van de petitie die deze week tegen de 400.000 handtekeningen trok, zijn „boos” en „zitten vol afschuw”. Ja, wie niet. Maar faalde ‘het systeem’ en kan wetgeving, welke dan ook, moord voorkomen? Oké, als in dit geval verdachte P. in hoger beroep zijn maximale straf had behouden en geen korting met vijf jaar had gekregen. Als de rechters destijds toch tbs hadden gegeven, ondanks P.’s weigering mee te werken aan onderzoek naar zijn psyche. Als bij z’n opname in de kliniek was gezien dat hij te gevaarlijk was om ‘naar buiten’ te mogen. Als, als, als.

De waarheid is dat de rechtsstaat feilbaar is, net als de officier en de rechter. Zij kunnen verkeerd taxeren en beslissingen nemen die fout uitpakken. Strafrecht is geen scheikunde. Er kan evenmin een ‘wet op de zedendelicten’ verzonnen worden die honderd procent veiligheid biedt. Tenzij er op ieder zedendelict verplicht levenslange insluiting volgt. Kans op herhaling valt nooit uit te sluiten. Om van het opstaan van nieuwe daders maar te zwijgen. Alle tijdelijke vrijheidsstraffen lijden bovendien aan hetzelfde euvel – ooit zijn ze voorbij. Hoe harder en repressiever je de strafuitvoering verder inricht, hoe groter de kans dat het weer zal gebeuren.

Honderd procent veiligheid heeft dus een prijs – die wil uiteindelijk niemand betalen. Ook in de tbs-klinieken die nu opeens als oplossing worden omarmd, wonen mensen die proefverlof kunnen krijgen. Waarbij het dan soms, heel soms, fout gaat. Maar tbs bestaat juist omdat het alternatief erger is – gestoorde daders onbehandeld opsluiten en ze vervolgens ‘koud’ vrijlaten bij het einde van de straf. Dat levert namelijk zeker nieuwe slachtoffers op. Foutloze rechtssystemen bestaan net zo min als onfeilbare mensen. Rechters nemen iedere dag beslissingen over gestoorde types, waarbij kansen op recidive en toerekenbaarheid steeds worden gewogen. Dat gebeurt met grote ernst; tegelijk weet je op de publieke tribune dat al die gedragsanalyses en recidive-berekeningen pseudozekerheid bieden. De mens is uiteindelijk niet echt kenbaar, voorspelbaar of zelfs maar grijpbaar.

Wat je intussen wel mag verwachten is dat als rechters een keer duidelijk mistasten, zoals hier, er intern een revisie of review plaatsvindt. Bij de dwaling in de Schiedamse parkmoord is dat gebeurd. Een lessons learned-sessie – waar men conclusies onderling deelt en ze naar buiten brengt voor zover ze een algemene strekking hebben.

Was er destijds echt geen gedragsstoornis af te leiden en een causaal verband met de dubbele verkrachting, die voldoende was voor tbs? En waarom eiste het OM bij het hof vijf jaar minder dan voor de rechtbank? In de uitspraak van het hof is er geen woord over terug te vinden. Rechters kunnen namelijk best wel creatief met tbs omgaan, wat overigens ook niet zonder bezwaren is. Ooit maakte ik een strafzaak mee tegen een ‘uitreiziger’, een fanatieke moslim die jihadstrijders wierf door onder meer enthousiast het onthoofden door IS aan te prijzen. Een man om bang van te worden, bij wie overigens geen psychiater of psycholoog ook maar enige pathologie kon vaststellen. Integendeel – de man was zeker radicaal, maar geestelijk normaal. De rechter vond echter op eigen gezag van niet en sprak tbs uit. De ophef in de samenleving was uiteraard nul. Mijn conclusie was dat je enorm moet oppassen de psychiatrie te gebruiken als eindeloos te verlengen opbergplek voor radicale types. Dat geldt dus ook voor zedendelinquenten – en dat heeft niets met ‘koudwatervrees’ te maken. De rechtsstaat geniet gezag door rationele, gemotiveerde en onderbouwde uitspraken en bestaat bij de gratie van tweede kansen: op uitzicht, vrijlating, verlof, herstel. De boze burgers die de petitie tekenden willen dat ook, in ieder geval voor zichzelf. Als ze ooit in die situatie verzeild raken, tenminste. Je vereenzelvigen met het slachtoffer en dan een oplossing voor je boosheid eisen is wel te begrijpen, maar ook veel te simpel.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht