Antwoord aan wie bescherming zoekt

Dinsdagavond vroeg Jeremy Cliffe, correspondent van het blad The Economist in Berlijn, op Twitter of mensen geïnteresseerd waren in de oprichting van een „nieuwe anti-Brexit partij met een transformatief sociaal-liberaal focus”. Als je er wat in zag, kon je hem een e-mail sturen met de woorden „I’m in”. Een dag later had hij al duizenden e-mails binnen van mensen die interesse hadden en tijd, middelen en expertise aanboden om deze nieuwe partij, de ‘Radicals’, op poten te zetten. Ladbrokes gaf de Radicals diezelfde dag nog een kans van 100 op 1 voor een zetel in het parlement.

Het zou best kunnen dat dit initiatief snel verpietert en dat er verder niets van komt. Cliffe wil journalist blijven en heeft de organisatie van de Radicals alweer overgedaan aan wat supporters. En toch zegt het iets: veel gewone burgers staan te popelen om politiek actief te worden. Ze menen dat het, zoals in de jaren dertig, fout kan lopen als het politieke midden – bestaande uit mensen als zij, die tot nog toe verschrikt hebben toegekeken maar hun mond hebben gehouden – niet met alternatieven komt. Cliffe’s initiatief is er een van vele. In heel Europa nemen burgers politieke initiatieven om te voorkomen dat politici met meer machtshonger dan visie of verantwoordelijkheidsgevoel de bestaande orde naar de knoppen helpen.

Als 2016 het jaar was van de populisten, kan 2017 weleens het jaar worden waarin antipopulisten proberen een antwoord te formuleren.

Die antipopulisten hebben meer potentieel dan pessimisten en cynici willen toegeven. Sinds de Brexit en Trump vorig jaar veel Europeanen wakker schudden, zijn er legio politici geweest die hun oren niet naar extreem-rechtse of -linkse partijen lieten hangen en hen met een solide verhaal bij verkiezingen hebben verslagen. Alexander van der Bellen werd president van Oostenrijk, niet Norbert Hofer, een man met pangermanistische sympathieën die als jongeman in neonazi-clubjes rondhing. Emmanuel Macron versloeg Marine Le Pen, door gedecideerd met een toekomstgericht plan te komen. De Zwitserse studenten achter Operation Libero wonnen dit voorjaar hun derde referendum op rij van de extreem-rechtse SVP – over een moeilijk onderwerp als versnelde naturalisatie van derdegeneratiemigranten, nog wel. Vorig weekend won de Duitse SPD de verkiezingen in Nedersaksen, waarbij de AfD hopeloos onderuitging. De les lijkt te zijn dat kiezers niet voor de doomsday politics van populisten bezwijken als hen een overtuigend, alternatief verhaal wordt aangeboden.

Veel mensen die op populistische partijen stemmen, zijn sociaal-nationalisten. In een Europa dat permanent verandert en met bedreigingen en uitdagingen wordt geconfronteerd die er vroeger niet waren, zoeken zij protectie. Ze vrezen voor hun baan, het sociale weefsel in hun dorp en de kansen die hun kinderen straks hebben. De populisten zeggen dat je sociale veiligheid alleen behoudt (of terugkrijgt) in een gesloten maatschappij. Wat hun politieke tegenstrevers moeten doen, is kiezers ervan overtuigen dat die hang naar protectie legitiem is – maar dat ze die bescherming óók kunnen hebben in een open maatschappij. Zonder hekken, buitensluiting of hetzerige politieke bokkesprongen. Als Europese landen meer werk maken van veilige buitengrenzen, gezamenlijke terreurbestrijding en een ferm maar fair asielbeleid, kunnen zij deze kiezers geruststellen.

Als al die duizenden e-mails aan Cliffe iets bewijzen, is het wel dat dit exact is wat veel mensen willen horen.