Waarom at chimpansee Darwin de net geboren baby van Devota op?

Biologie

Een chimpansee die nét geboren is, wordt gegrepen en opgegeten. Voor het eerst hebben primatologen dit gezien. Maar was het wel echt kindermoord? En in hoeverre speelde groepsdruk een rol?

Chimpansee Devota met haar in 2016 geboren dochtertje. Haar vorige baby werd door het dominante mannetje Darwin opgegeten. Foto Michio Nakamura

Primatoloog Hitonaru Nishie zit samen met zijn assistent in de stromende regen. Ze observeren de chimpansees van Groep M, in het woud aan de rand van het Tanganyika-meer in Tanzania. Nishie’s assistent ziet hoe chimpansee Devota plotseling hurkt en bevalt van een kindje. Dan gaat het snel. Nog voordat Devota de kans heeft haar baby aan te raken, stormt mannetjesaap Darwin naar voren, grijpt het kind en verdwijnt in het woud.

Veertig minuten later verschijnt Darwin, hij heeft het kind in zijn handen. Er drupt bloed uit het neusje, het lijfje is roerloos. „Ik had nog niet door wat er even daarvoor was gebeurd. Pas toen ik Darwin met het kindje zag, besefte ik dat we net getuige waren van een bevalling”, zegt Nishie. Dat is op zichzelf al bijzonder. Maar weinig mensen hebben de geboorte van een wilde chimp gezien. Hoogzwangere chimpansees trekken zich meestal terug van de groep rond de tijd dat ze gaan bevallen.

Darwin stuift weer het bos in. Na een half uur zoeken vindt het duo Darwin terug in een boom, op vijftien meter hoogte. Daar zit de dominante aap het babylijfje van onderaf aan op te eten. Onderaan de boom scharrelen twee andere chimps het vlees bij elkaar dat Darwin laat vallen. Een uur later is het hele kind opgepeuzeld.

Kindermoord komt vaker voor onder chimpansees. Maar dat een chimp die nét geboren is wordt gegrepen en opgegeten, is nog nooit eerder gezien. Mogelijk komt dit veel vaker voor, opperen Nishie en een collega van Kyoto University in het artikel dat ze schreven over het incident, in het American Journal of Physical Anthropology. De Japanse onderzoekers zien Darwins actie als het gevolg van conflicterende seksuele belangen: door het kind van een andere man te doden, zorgt Darwin ervoor dat Devota eerder zijn éigen kind kan dragen.

Geïsoleerd incident

Het is lastig algemene conclusies te trekken over chimpanseegedrag vanuit een geïsoleerd incident. De eerste vraag moet zijn: is er écht sprake van kindermoord? De tweede vraag is pas: waarom?

Frans de Waal, primatoloog bij Emory University in Atlanta, wijst erop dat het onzeker is of het kind leefde toen het geboren werd. „Als het kind doodgeboren is verandert dat de zaak natuurlijk. Dat kan betekenen dat het te vroeg kwam of dat de moeder niet sterk reageerde op de geboorte. Ik zie ook nergens dat ze protesteerde tegen het wegnemen van de baby, hetgeen ik extra vreemd vind.”

Mannetjeschimp Darwin met de overleden baby in zijn handen. Foto Hitonaru Nishie

Het kán dat het kind doodgeboren is, geeft ook Nishie toe. Maar Darwin greep het kind zo snel, dat Devota niet de kans heeft gehad vast te stellen of het kindje leefde. Op basis van de foto die Nishie maakte concludeerde een dierenarts dat het kind in ieder geval voldragen was.

Ervan uitgaande dat het kind vermoord is, blijft de vraag waaróm Darwin tot zijn daad kwam. Een belangrijke aanwijzing is dat Darwin niet de vader kan zijn. Het kind werd geboren op 2 december 2014. Darwin was afwezig van 29 januari tot 5 juni, het tijdsbestek waarin Devota zwanger moet zijn geraakt. Dat sluit aan bij de seksuele conflict-hypothese.

„Mannetjes kunnen hun eigen kroost inderdaad herkennen”, zegt primatoloog Edwin van Leeuwen. Hij heeft onderzoek gedaan bij chimpansees in een Zambiaans opvangcentrum met grote natuurlijke verblijven. „Maar wat ik ook gezien heb is dat sommige alpha’s hun status bestendigen door agressiviteit naar kleintjes toe. De groepsdruk voor een dominante man is groot.”

Afzonderen

De twee Japanse primatologen denken dat aanstaande moeders moordende mannen mijden door rond de bevalling met ‘zwangerschapsverlof’ te gaan, waarbij ze zich rond de bevalling terugtrekken van de groep. Ze staven dat idee met observaties: als zwangere vrouwtjes zich afzonderen van de groep, duurt het langer voordat ze opnieuw gezien worden dan niet-zwangere vrouwtjes. Dat Devota niet op verlof ging, komt misschien doordat dit haar eerste kind was.

Van Leeuwen herkent het fenomeen zwangerschapsverlof. „Vrouwtjes in gevangenschap zoeken het isolement op voordat ze bevallen. We zijn ze soms dagen, of wekenlang kwijt. Dan komen ze niet eten. We denken dat ze dat doen uit voorzorg, er spelen zoveel belangen en motivaties in het complexe spel binnen chimpanseegroepen.”

Kindermoord en kannibalisme roepen in de moderne, menselijke samenleving walging op. Hoe gaat dat bij chimpansees? „Van walging is geen sprake”, zegt Nishie. „Andere chimpansees bedelden bij Darwin om vlees zoals ze dat ook doen nadat er op franje-apen is gejaagd. Darwins reputatie lijdt totaal niet onder dit incident.”

Met Devota gaat het goed. Ze heeft in 2016 weer een kindje gekregen, een meisje. Nishie: „Voor deze geboorte nam ze wél zwangerschapsverlof, van een maand.”