Thai houden verplicht van hun koning

Thailand

Het leger heeft het in Thailand voor het zeggen. Politieke activiteiten zijn verboden en het koningshuis is heilig.

Een vrouw houdt een portret vast van de overleden koning. Ze heeft zojuist het paleis bezocht om te rouwen. Foto Roberto Schmidt/AFP

Op Thaise nieuwssites zijn alle foto’s in grijstinten. Net als de updates in Line, een populaire berichtendienst zoals WhatsApp. En op binnenlandse vluchten krijgen passagiers voor het opstijgen een serieuze dame te horen: „Wij van AirAsia zijn diep bedroefd door het overlijden van majesteit Bhumibol. We zullen voor altijd van hem houden en zijn nalatenschap leeft verder in onze harten.”

In Thailand is bijna een einde gekomen aan het jaar van nationale rouw om het overlijden van koning Bhumibol Adulyadej. Hij was immens populair en voor veel Thai tot voor kort ook de enige koning in hun leven. Bhumibol zat ruim zeventig jaar op de troon tot hij vorig jaar oktober overleed. Hij werd 88 jaar oud. Komende week neemt Thailand dan echt afscheid van hem, met een crematieceremonie die vijf dagen duurt. Bhumibol lag al die tijd opgebaard in het paleis.

De Thaise hoofdstad Bangkok loopt al vol met mensen die graag bij de plechtigheid willen zijn. En toeristen die zin hebben in een wilde full moon party op een warm eiland, hebben pech gehad: de feesten in oktober zijn afgelast.

Er gelden strenge straffen voor majesteitsschennis en het militaire bewind heeft die nog verder verhoogd.

Al dit publieke verdriet heeft soms ook iets van een toneelstukje. De rouw is vaak oprecht, maar niet bij iedereen.

Het leger heeft al drieënhalf jaar de leiding over het land, na een staatsgreep in 2014. Er gelden strenge straffen voor majesteitsschennis en het militaire bewind heeft die nog verder verhoogd.

Twee recente voorbeelden: in juni kreeg een man 35 jaar celstraf omdat hij foto’s van de koninklijke familie op Facebook had gezet, met commentaar erbij. Wat hij precies had geschreven, bleef onduidelijk: journalisten mochten niet naar binnen bij de rechtszaak. En in augustus werd een student tot tweeënhalf jaar cel veroordeeld. Hij had een kritisch artikel van de BBC over de nieuwe koning, Maha Vajiralongkorn, online gedeeld.

De inwoners van Thailand zijn bang. Dus zetten ze maar een donker lintje op hun Facebook-profielfoto, als teken van rouw. En meteen een paar sombere zwart-witfoto’s erbij. Liever meedoen dan dat het leger je in de smiezen krijgt.

De plek waar de koning wordt gecremeerd. Foto Roberto Schmidt/AFP

Vertrouwen kwijt in de monarchie

Op de markt in San Kamphaeng, een dorp in het noorden van Thailand, kijkt verkoopster Noi (67) wel uit om haar mening over de monarchie te geven. Ze heeft een kraampje met gefrituurde pindakoeken en gebakken bananen. Ja, natuurlijk vindt ze iets van het koningshuis, maar dat houdt ze voor zich. „Ik heb ook een foto van de koning thuis.”

In dit dorp is de monarchie bijna meteen óók politiek. De oud-premiers Thaksin Shinawatra en zijn zus Yingluck komen hier vandaan; hun vader had nog een koffietentje op deze markt. De Shinawatra’s kwamen vooral op voor de arme boeren, door subsidies op rijst en een betaalbare ziektekostenverzekering voor hen te regelen.

Vanaf 2001 wonnen de Shinawatra’s verkiezing na verkiezing. Thaksin en Yingluck schopten het allebei tot premier, maar werden beide ook weer afgezet. De elite in Bangkok haat die twee en doet alles om hen uit de buurt van de macht te houden. De verdeeldheid tussen deze twee groepen speelt al jaren en bij protesten in het verleden kon je ze uit elkaar houden aan de hand van hun T-shirts: de Shinawatra-fans dragen rood, zij zijn vaak arme boeren uit het noorden van het land. De Bangkokse elite is meestal monarchistisch en draagt geel, niet toevallig ook de kleur van het koningshuis.

Noi is nog steeds een bloedfanatieke aanhanger van de Shinawatra’s, ook al zijn ze inmiddels allebei Thailand ontvlucht om gevangenisstraffen voor corruptie en nalatigheid te ontlopen. „Mijn enige hoop is dat Thaksin terugkomt en ons helpt”, zegt Noi. Zij is een lokale leider van de rode shirts. Natuurlijk bestáát hun beweging nog, zegt ze. „Alleen we kunnen niet samenkomen. Te riskant.”

Kan de nieuwe koning iets betekenen na de crematie? Van Maha Vajiralongkorn (65) verwachten de meeste Thai weinig, al kunnen ze dat nooit hardop zeggen.

De leiding van het leger heeft politieke activiteiten verboden en dus wordt Noi in de gaten gehouden. In september was de uitspraak in de rechtszaak tegen Yingluck Shinawatra – ze werd tot vijf jaar cel veroordeeld. Vlak daarvoor brachten een paar militairen Noi een bezoekje. Of zij soms van plan was naar Bangkok te gaan, als eerbetoon aan Yingluck? Het leek hen beter van niet, zij wilden Bangkok liever rustig houden. Dus Noi bleef thuis. Voor de militaire bazen heeft ze geen goed woord over: „Die hebben geen hersenen.”

Terug naar de koning. Je kunt niet zomaar zeggen dat het hele noorden van Thailand van de monarchie af wil. Maar het klopt zeker dat op het platteland veel roodhemden hun vertrouwen in het koningshuis kwijt zijn, zegt politiek analist en onderzoeker David Streckfuss. Hij is Amerikaan en woont al jaren in Khon Kaen, een knooppunt in het noordoosten van Thailand.

Afknapper was volgens Streckfuss het jaar 2010, toen de rode shirts in Bangkok protesteerden om nieuwe verkiezingen af te dwingen. Het leger greep gewelddadig in, er vielen tientallen doden. Steun van de koning kregen de demonstranten niet, al hadden ze daar wel op gehoopt.

Twee jaar eerder was de koningin nota bene wél naar de begrafenis van een ‘geelhemd’ gegaan. Streckfuss: „Veel rode shirts vonden het onvergeeflijk dat de koningin zo openlijk partij koos. Sindsdien veinzen ze hun liefde voor het koningshuis. Het instituut is voor hen een lege huls.”

Lees hier onze necrologie over Bhumibol: Aanbeden vorst die Thailand bijeenhield

Bhumibol niet meer actief

Rijstboer Boonsong Yuttidham (66) heeft wel warme gevoelens voor de oude koning. Hij had het geluk, vertelt hij, dat hij dit jaar drie keer vanuit het noorden naar Bangkok kon reizen om Bhumibol een eerbetoon te brengen.

Yuttidhams boerderij is helemaal volgens de principes van de koning ingericht. „Ik heb allerlei soorten gewassen. De basis is dat je jezelf moet kunnen redden. Niet overdrijven, bescheiden zijn en anderen geen schade toebrengen.” Hij teelt rijst, maar ook maïs en fruit, en hij houdt kippen.

Koning Bhumibol heeft in de loop der jaren duizenden projecten gehad. De ontwikkeling van landbouw vond hij heel belangrijk. Boer Yuttidham leerde deze aanpak al twintig jaar geleden. Daarvóór werkte hij alleen met rijst. „Nu ben ik onafhankelijk. Als ik problemen heb, denk ik aan de koning en kijk ik of zich een oplossing aandient.”

Het klopt, bevestigt de bedachtzame boer: Bhumibol was al jaren niet meer actief. Hij was oud, vaak ziek en kwam bijna nooit meer in de openbaarheid. Het maakt Yuttidham weinig uit. „Ziek zijn en doodgaan hoort erbij. Natuurlijk heb ik verdriet, maar zijn gedachtegoed blijft leven.” Intussen maakt de boer zich wel zorgen over de politiek. In Bangkok vechten ze maar om de macht, ziet hij. „Ze weten heus wel welke waarden de koning hen heeft geleerd, maar ze wíllen het niet weten.”

Bekijk ook onze fotoserie Thailand rouwt om koning Bhumibol

Vast in het militaire systeem

Veel Thai hopen dat er iets gebeurt na de crematie. Maar wat dat zou moeten zijn, dat is moeilijker. Yat Muenchana (53) zou graag een koninklijk pardon voor de Shinawatra’s willen, al weet ze dat die kans klein is. „Als zij terugkomen, zouden ze zó populair zijn.”

Muenchana woont in een klein dorp in het noordoosten van Thailand. Ze is onderneemster. Of, dat wás ze. Vorige maand heeft ze haar vrije baantje als verkoopster van fruitshakes ingewisseld voor werk bij een tomatenfabriek. „Het gaat slecht met de economie hier. Ik bleef maar geld verliezen. Als de prijs voor rijst zo laag is als nu, hebben mensen geen geld voor extraatjes.”

Verkiezingen zouden weinig uitmaken, denkt Muenchana. Het leger stelt die verkiezingen keer op keer uit. Legerleider Prayuth zei laatst dat ze in november 2018 zijn, maar zeker is dat niet. Muenchana haalt haar schouders op. „Ook na verkiezingen zitten we vast in hun systeem”, zegt ze. „Ik heb geen hoop meer. Het heeft geen zin.”

Prayuth en zijn mensen schreven een nieuwe grondwet. Daarin hebben de militairen veel macht voor zichzelf geregeld. Het leger wijst straks de hele senaat aan, die veel zeggenschap heeft over wie de nieuwe premier wordt en het parlement controleert. Op zijn best verandert Thailand na de verkiezingen in een soort semi-democratie.

Mensen buigen hun hoofd en laten foto’s zien van de overleden koning tijdens een ceremonie die markeert dat hij een jaar is overleden. Foto Roberto Schmidt/AFP

De nieuwe koning

Kan de nieuwe koning iets betekenen na de crematie? Van Maha Vajiralongkorn (65) verwachten de meeste Thai weinig, al kunnen ze dat nooit hardop zeggen. Roddelen doen ze genoeg over hem, want Vajiralongkorn was vroeger nogal een wilde. Hij heeft zeven kinderen bij drie verschillende vrouwen. En hij is berucht om zijn vreemde trekjes: Vajiralongkorn benoemde zijn poedel Foo Foo eens tot maarschalk van de luchtmacht.

Pas na de crematie van zijn vader wordt Vajiralongkorn officieel gekroond. Sommige Thai zien er een voordeeltje in dat hij minder politiek betrokken lijkt dan Bhumibol altijd was. „De nieuwe koning is niet zo populair, dat weet iedereen”, zegt een politiek analist uit Bangkok, op voorwaarde van anonimiteit. „Al kan dat verbeteren als hij juist géén politieke kant kiest en een bemiddelende rol inneemt. Zijn vader hing toch veel naar de elite.” Hoge verwachtingen heeft de analist niet: „Het volk is niet eens meer cynisch over de politieke situatie. Ze zijn meer stilletjes gefrustreerd en wanhopig.”

Analist David Streckfuss vindt de uitzichtloosheid onder het militaire bewind vreselijk om mee te maken. Hij noemt het Thailand van nu „het stoffelijk overschot van een land”.

Het leger heeft het Thaise volk geen kans gegeven om hun eigen identiteit en gedeelde cultuur te ontwikkelen; in plaats daarvan is de liefde voor het koningshuis opgedrongen als „het ultieme Thai-zijn”, zegt Streckfuss. „De monarchisten hebben hier hun eigen probleem gecreëerd. Hoe hoger ze de oude koning ophemelden, hoe bleker zijn opvolger daar natuurlijk bij afsteekt. Wie dat ook zou zijn.”

Al die dwang en hoge straffen voor majesteitsschennis hebben ook de reputatie van de monarchie zelf geen goed gedaan. Van rijstboer Boonsong Yuttidham zul je geen kwaad woord horen over het koningshuis. Hij krijgt tranen in zijn ogen als hij over Bhumibol vertelt, zijn grote inspiratie. Maar naar de crematie gaat hij niet. „Als ik naar Bangkok zou gaan, zou ik daar als politiek instrument dienen. Dat wil ik niet.”

Lees ook het nieuwsbericht over Bhumibols dood: De 88-jarige vorst was sinds 1946 koning van Thailand.