Column

Maak directe democratie, referenda dus, onmogelijk

In het regeerakkoord van Rutte III is het voornemen opgenomen om de ‘Wet raadgevend referendum’ in te trekken. Die wet is sinds 1 juli 2015 van kracht en sindsdien één keer toegepast. Op 6 april 2016 vond het Nederlands referendum over de Associatie-overeenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne plaats. Dat verdrag werd door de kiezer verworpen en toen hadden we de poppen aan het dansen, want dat was de verkeerde uitslag. Het was helemaal geen optie voor Nederland om zich uit dat verdrag terug te trekken. De kiezer was dom geweest. Dat was eens maar nooit weer.

Inmiddels hebben we in het buitenland nog afschrikwekkendere voorbeelden gezien van destructieve referenda, met de Brexit als absoluut dieptepunt. Telkens blijkt weer dat de kiezer zijn verantwoordelijkheid niet aankan en op grond van onwetendheid, desinformatie of irrationele ressentimenten beslissingen neemt die zijn eigen belang grote schade toebrengen. Directe democratie door middel van referenda moet onmogelijk gemaakt worden. De indirecte democratie is al erg genoeg.

Intussen is er in Italië een nieuwe kieswet aangenomen voor parlementsverkiezingen die waarschijnlijk binnen niet onafzienbare tijd zullen worden uitgeschreven. Alle traditionele partijen hadden een akkoord gesloten om een kiessysteem uit te kienen dat het praktisch onmogelijk maakt dat de Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo ooit aan de macht komt. Die Grillini zijn fervent voorstanders van directe democratie, maar ze zijn met door machtspolitiek van door de wol geverfde volksvertegenwoordigers in de knop gebroken. Dat is goed. Nederland zou er een voorbeeld aan kunnen nemen. De taak van volksvertegenwoordigers is om de democratie zo ver mogelijk weg te houden van het volk.

Silvio Berlusconi loopt zich al warm voor zijn zoveelste verkiezingscampagne. Hij was deze week op het eiland Ischia. Tegen kiezers die zich beklaagden over het huidige beleid van de centrum-linkse regering zei hij: ‘Dat ik geen meerderheid heb, is de schuld van de Italianen.’ Dat is het euvel van de democratie in een notendop. Overigens wil de ironie dat Berlusconi nog altijd de laatste Italiaanse premier is die democratisch is gekozen. De vier daarop volgende premiers, Monti, Letta, Renzi en Gentiloni, hebben nooit een mandaat van de kiezer gehad.

Het beroemde citaat, dat is toegeschreven aan Mark Twain, luidt: ‘Als stemmen enig verschil zou uitmaken, zouden ze het ons nooit laten doen.’ Josef Stalin had een praktische kijk op dezelfde materie: ‘Mensen die hun stem uitbrengen, beslissen niets. Mensen die de stemmen tellen, beslissen alles.’ Diezelfde Mark Twain zei ook: ‘Alleen een rijk en onbedreigd land kan zich een democratie permitteren, want democratie is de duurste en verfoeilijkste regeringsvorm ooit bedacht.’

Nederland is een rijk en onbedreigd land. Het kan zich een beetje democratie best permitteren. Maar laten we er in hemelsnaam voor oppassen dat de kiezers het niet voor het zeggen krijgen. We moeten waken voor het misverstand dat democratie betekent: ‘mijn onwetendheid is evenveel waard als jouw kennis’. Dat zegt Isaac Asimov. Hij kan het weten. Hij kan in de toekomst kijken.