Hulp als vorm van verlicht eigenbelang

Ontwikkelingssamenwerking

De coalitie wil vluchtelingen vooral in de eigen regio opvangen. Dat beleid is puur gericht op het terugdringen van migratie, zeggen critici.

Syrische vluchtelingen aan het werk in Libanon. Libanon zou extra geld kunnen krijgen voor de opvang. Foto Russell Boyce/Reuters

Het wordt straks minister voor Ontwikkelingssamenwerking en Migratiebeperking, schamperde hoofdredacteur Marc Broere van de website Vice Versa op zijn blog nadat hij het regeerakkoord had gelezen. En inderdaad: de accenten worden veranderd onder het nieuwe kabinet.

Er komt meer geld voor ontwikkelingssamenwerking, maar dat zou wel eens vooral kunnen worden gebruikt om het Nederlandse vluchtelingenprobleem aan te pakken. „Om de grondoorzaken van armoede, migratie, terreur en klimaatverandering te bestrijden past het kabinet de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking aan”, zegt het regeerakkoord. Echt concreet is de tekst verder niet. Toch is duidelijk dat het algemene voornemen van de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie om vluchtelingen zoveel mogelijk buiten Nederland en in de eigen regio op te vangen, ook één van de leidende principes zal worden in het werkprogramma van de nieuwe minister voor Ontwikkelingssamenwerking.

Einde aan sommige relaties

Hulp als vorm van verlicht eigenbelang. Nieuw is dat niet. ‘Als we het niet gaan brengen, komen ze het halen’, is altijd al een argument geweest van rijke landen om arme landen te steunen. De speciale relaties van Nederland met een aantal Afrikaanse landen zijn mede gebaseerd op dit uitgangspunt. „Het landenbeleid wordt herzien”, aldus het regeerakkoord. Met vijftien ‘focuslanden’, vooral in Afrika, zal de relatie worden beëindigd. Andere landen zullen aan de lijst worden toegevoegd. Het ligt voor de hand dat landen in Afrika op de migratieroute naar Europa bijzondere aandacht krijgen.

Volgens het regeerakkoord moeten de kansen van vluchtelingen in eigen land worden verbeterd. Daarnaast streven de coalitiepartijen ernaar in Europees verband „migratieovereenkomsten” te sluiten met veilige derde landen. De Turkije-deal dient als voorbeeld. Daarbij kreeg Turkije miljarden voor het opvangen van voornamelijk Syrische vluchtelingen en het voorkomen dat zij doorreizen. In het regeerakkoord worden Jordanië en Libanon, die veel vluchtelingen hebben opgevangen, genoemd als nieuwe partnerlanden voor Nederland. Daarnaast zal Irak extra aandacht krijgen.

Maar voor hulpverlening aan dit soort landen zou het geld van ontwikkelingssamenwerking niet besteed moeten worden, meent directeur Kees Zevenbergen van de Nederlandse hulporganisatie Cordaid. Libanon, Jordanië en Irak zijn middeninkomenslanden met bijvoorbeeld universiteiten. Daar is geen behoefte aan structurele armoedebestrijding. Maar het verraadt volgens hem wel de blik waarmee het nieuwe kabinet naar Ontwikkelingssamenwerking kijkt. Puur gericht op terugdringen van migratie. „Onverstandig en ongeloofwaardig”, noemt hij de ideeën.

Dat geldt ook voor de in het regeerakkoord gesuggereerde aanpassing van het VN-Vluchtelingenverdrag uit 1951, waarop het internationaal asielrecht is gebaseerd. Dit verdrag blijft „het kader” voor het nieuwe kabinet. Maar in het regeerakkoord wordt erop gewezen dat „aard en omvang van de wereldwijde asielmigratie de afgelopen decennia drastisch is veranderd”. Daarom zal het nieuwe kabinet onafhankelijk onderzoek laten doen of, en zo ja hoe het Vluchtelingenverdrag „bij de tijd” kan worden gebracht.

Nederlaag

Zevenbergen noemt dit een „schaamteloze” manier van denken. „Je zegt eigenlijk als land: het verdrag staat ons niet aan en daarom moeten we ervan af, want we krijgen te veel vluchtelingen. Maar er zit geen enkele juridische basis onder.”

Als het puur gaat over het geld voor Ontwikkelingssamenwerking, heeft de VVD een flinke nederlaag geleden. De partij stelde in het verkiezingsprogramma voor op de begroting van 4,5 miljard een bedrag van 2,7 miljard te bezuinigen. De uitkomst van de onderhandelingen is dat de komende kabinetsperiode eenmalig een bedrag van 1 miljard euro wordt toegevoegd. Het is zelfs meer, want het geld dat de huidige minister voor Ontwikkelingssamenwerking Ploumen (PvdA) al als ‘voorschot’ uit de begroting voor komende jaren had gehaald, zal niet terug hoeven.

Voor het overige blijven de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking 0,7 procent van het bruto binnenlands product. Dit is ook de norm die binnen de ‘rijkelandenorganisatie’ OESO is afgesproken. Wel worden bezuinigingen van de eerste twee kabinetten-Rutte – 1,4 miljard euro – hier jaarlijks van afgetrokken.

De kosten voor het eerste jaar van opvang voor asielzoekers wordt uit de begroting van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking betaald. Dit is al jaren zo, en gebeurt ook in andere landen. Nieuw is dat een nationaal klimaatfonds uit dezelfde begroting zal worden bekostigd. De ‘vervuiling’ van de begroting, zoals critici het noemen, zet dus door.