Hoe de Europese regie weer in handen van regeringsleiders kwam

Tijdens hun tweedaagse top over de toekomst van de EU besloten de Europese regeringsleiders ‘extra gas te geven’ op enkele cruciale, vastgelopen dossiers.

‘EU-president’ Donald Tusk trok in Brussel de regie naar zich toe. Foto Thierry Roge/AFP

Een top die in allerijl verplaatst wordt naar een andere locatie, omdat de keukenventilatie van het gloednieuwe Europagebouw giftige dampen produceert – dat is een slecht voorteken. Als die top dan ook nog gaat over Europese vergezichten, dan vraag je om problemen, met pragmatisch ingestelde regeringsleiders als Mark Rutte aan tafel.

Toch gingen Europese regeringsleiders vrijdag na twee dagen overleg in Brussel naar huis met het gevoel dat de EU voor het eerst in lange tijd weer stevig op koers ligt. Voor de komende anderhalf jaar ligt er een ambitieus plan dat moet leiden tot grotere besluitvaardigheid en doorbraken in een tiental cruciale, maar vastgelopen dossiers, zoals defensie, migratie, de digitale economie en de euro.

Lees ook het stuk: Macron gaat Rutte net iets te snel. Voor Nederland hoeft de macht over defensie en financiën niet zo nodig naar Brussel. Rutte: „Het Nederlands belang is leidend.”

Twaalf supertoppen

Het plan komt uit de koker van Europees ‘president’ Donald Tusk, de voorzitter van EU-toppen die zich steeds meer ontpopt tot spilfiguur. Terwijl de Europese Commissie van Jean-Claude Juncker al maanden probeert om haar stempel te drukken op de discussie over de toekomst van Europa, trekt Tusk die nu hard naar zich toe. De Pool belde in de afgelopen weken alle 28 leiders. Het leverde een strak en vrijdag bekrachtigd tijdschema op van twaalf ‘supertoppen’, waar leiders obstakels willen gaan opruimen waar hun ministers en diplomaten al langer niet meer overheen geraken.

De leiders gaan „extra gas geven”, zei Rutte. Nieuwe markten voor kapitaal en (digitale) diensten – dat zijn „heel veel banen erbij”. „Het zit vaak vast omdat de grote landen in die dossiers hele grote belangen hebben. Op het leidersniveau kun je uitruilen maken tussen die onderwerpen, en daar kan een land als Nederland zeer van profiteren.”

Ook zijn Belgische collega Charles Michel toonde zich enthousiast en sprak van „een nieuwe sfeer”. Zelf actie ondernemen betekent overigens ook dat EU-leiders ‘Brussel’ minder makkelijk de schuld kunnen geven als iets mislukt.

Nu doortastend handelen ligt voor de hand, omdat er in 2019 Europese verkiezingen zijn, en dan kan retoriek de bovenhand krijgen. Niemand wil terug naar de crisisjaren, die – samen met de angst voor populisten – van de Europese politieke hoogmis vaak een verkrampte gebeurtenis maakten. Altijd confrontatie. Bijna nooit iets waarmee een leider na een slopende tweedaagse in de benauwde Brusselse vergadertoren trots naar huis kon. De Litouwse president Dalia Grybauskaite noemde Tusks plan vrijdag een poging „om te herstellen van onze crisisverslaving”.

Macron blijft lachen

Het hervonden elan is deels te danken aan het aanstekelijk enthousiasme en de stortvloed aan ideeën van de nieuwe Franse president Emmanuel Macron. Maar tijdens de top werd in al die vergezichten meteen ook weer een flinke dosis realisme gepompt. Tusk waarschuwde voor gesleutel aan de Europese architectuur. Macron wil grote institutionele hervormingen, zoals een minister van Financiën en een aparte begroting voor de eurozone. Tusks koude douche: „We moeten uitkijken dat we niet vastlopen in onnodige institutionele of theoretische debatten.”

Tusk denkt ook anders dan Macron over het ‘kopgroepen-Europa’; het idee dat kleinere groepen landen bij het uitblijven van brede consensus op een bepaald dossier kunnen losbreken uit de groep.

Lees ook het artikel: Macron wil met Eu nieuwe fase in. Frankrijk wil snellere Europese integratie in een Europa van meerdere snelheden én een nieuw Frans-Duits verdrag.

Alleen eenheid, zegt de Pool, geeft de EU echte meerwaarde en kracht. „Om duidelijk te zijn: eenheid mag geen excuus worden voor stagnatie, maar tegelijkertijd mag ambitie niet tot verdeeldheid leiden.”

Tusk vindt wel dat leiders „inspiratie kunnen putten” uit de wijze waarop Macron het Europese debat voert in eigen land, met open vizier en zonder vrees.

Maar die eenheid is heilig voor Tusk. „Zolang ik hier ben, zal ik er de bewaker van zijn.” Oost-Europese landen, die Macrons kopgroepen zien als de opmaat naar een West-Europese Alleingang, slaakten een zucht van verlichting. Maar dat Tusk de teugels aantrekt, wordt ook toegejuicht door Rutte. De premier is huiverig voor meer EU-bureaucratie en te veel Frans-Duits overwicht. Zeker nu Nederlands belangrijkste bondgenoot, het Verenigd Koninkrijk, op het punt staat te vertrekken. Loopt Macron al vast in Brusselse stroperigheid? Tijdens een persconferentie toverde die vraag een brede glimlach op zijn gezicht. „U kunt er zeker van zijn: ik heb nog steeds evenveel energie.”