Column

Europa moet begrijpen dat Xi de vrije wereld niet kan leiden

Trump heeft niet de ambitie de vrije wereld te leiden. Xi Jinping loopt over van ambities. Maar de een kan de ander niet vervangen, schrijft Michel Kerres.

Het was de derde week van januari. Donald Trump werd op het schild gehesen tijdens de – u weet het vast nog wel – ‘drukst bezochte inauguratie ooit’. Met een duistere toespraak trok Trump ten strijde voor een beter Amerika en tegen iedereen die hem daarbij zou hinderen. Trump wilde van alles zijn, bleek, maar niet de leider van de vrije wereld.

Eigenlijk kwam dat goed uit. Toevallig had zich drie dagen eerder iemand anders voor die functie gemeld. Op het World Economic Forum had de Chinese leider Xi Jinping een toespraak gehouden die de westerse elite graag hoorde. Xi brak een lans voor globalisering. „De wereldeconomie is de grote oceaan waaraan je niet kunt ontsnappen.” En: „Protectionisme nastreven is hetzelfde als je opsluiten in een donkere kamer”. Xi kwam ook op voor het Klimaatakkoord en internationale samenwerking, „We moeten vasthouden aan multilateralisme.” Het was de soundtrack van het vrije Westen, vertolkt door een autoritaire leider uit Azië.

Deze eeuw schuift macht van west naar oost. Een traag, maar onstuitbaar proces, dat je moet meten in decennia. Het is de grondtoon van de geopolitiek. In 2017 kreeg dat proces ineens extra vaart, leek het. Exit VS, welkom China?

Xi nam woensdag nog eens de tijd om uit te leggen waar China heen wil. In drieëneenhalf uur en 30.000 woorden maakte hij duidelijk dat China een eminente plaats opeist tussen de grootmachten. „Het is tijd voor een hoofdrol in de wereld”, zei hij bij de opening van het 19de Partijcongres, „en [het is tijd] een grotere bijdrage te leveren aan de mensheid”. Tegen 2050 moet het Chinese leger een krijgsmacht van wereldklasse zijn.

Xi’s ambities zijn al lang geen luchtkastelen meer. Een economisch bloeiend China investeert al jaren veel in soft power en reserveert honderden miljarden voor infrastructuur in tientallen landen in het kader van het immense ‘Een Riem, een Weg’-initiatief. Tel daarbij op een vergaande modernisering van de strijdkrachten, compleet met een legerbasis in Djibouti, en een vlootoefening in de Oostzee, en je weet zeker dat de wereld er een machtscentrum bij krijgt.

Trump maakt intussen plaats. Hij trok de VS terug uit het TTP-handelsakkoord. Hij stapte uit het Klimaatverdrag. Vorige week zegde hij de UNESCO vaarwel. En het liefst was hij vrijdag ook uit het internationale nucleaire akkoord met Iran gestapt. Er ontstaat dus ruimte voor ambitie, ook al is Trumps isolationisme lang niet alomvattend. De Amerikaanse strijdkrachten zijn nog niet op weg naar huis.

Als er in het internationale systeem gaten vallen, ligt het voor de hand dat een regionale grootmacht met ambitie en geld die opvult. China’s steun voor het Klimaatverdrag is van essentieel belang voor dat verdrag (en voor het klimaat) en waarom zou China geen grotere rol spelen in UNESCO? Voor het ontzenuwen van de Noord-Korea-crisis is China onontbeerlijk en de wereldeconomie is beter af met een open en florerend China.

China kan als grootmacht langszij de VS komen, maar het kan de VS natuurlijk niet vervangen. China is een éénpartijstaat met een machtige leider, die zichzelf en de partij steeds machtiger maakt, ideologisch de touwtjes aanhaalt en weinig ruimte laat voor dissidente geluiden. Dat is een beroerd resumé voor het ambt van leider van de vrije wereld.

De waarden en normen waar het naoorlogse stelsel op gebouwd zijn, zal het Westen toch echt zelf moeten verdedigen. En als de VS het niet doen, valt die taak eigenlijk automatisch toe aan dat ander westerse centrum. Exit VS? Hallo Europa!

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.