Cultuur

Interview

Interview

Andrej Babis, miljardair en kandidaat bij de aanstaande parlementsverkiezingen, tijdens een persconferentie begin september in Praag.

Martin Divisek/EPA

De man die Tsjechië wil runnen als bedrijf

Andrej Babis

Hij hoopt dit weekeind te worden verkozen als premier van Tsjechië. Krijgt Europa er met ‘Babisconi’ een nieuw enfant terrible bij?

Het leven van een politicus is treurnis troef. Dat heeft Andrej Babis geleerd na meer dan vijf jaar toppolitiek. De tweede rijkste man van Tsjechië, met een vermogen van 3,5 miljard euro volgens zakenblad Forbes, is favoriet om de sociaal-democratische premier Bohuslav Sobotka op te volgen na de landelijke parlementsverkiezingen, dit weekend.

Als eigenaar van chemie-, voedings- en mediaconglomeraat Agrofert had de 63-jarige Babis een mooi bestaan, vertelt hij in het hoofdkwartier van zijn ANO-partij op een bedrijventerrein in Praag. De zakenman van Slowaakse afkomst richtte zijn anti-establishmentpartij op in 2012. ANO staat voor Actie van Ontevreden Burgers, maar betekent ook ‘ja’.

Toen hij in 2014 minister van Financiën werd, waren de gevolgen beroerd: voor zijn zaken, zijn gezinsleven en zijn gezondheid. „Ik krijg geen rust: ik werk zeven dagen per week, 20 uur per dag.”

Babis, grijze ringbaard, zwartgrijs haar, wijst naar het buikje onder zijn gesteven witte hemd en zwarte jasje. „Gruwelijk. In 2013 woog ik 77 kilogram en was mijn vetpercentage 10 procent.”

Populistische technocraat

En dat alles voor zijn droom: „de staat runnen als een bedrijf”. ANO, een partij die rond zijn persoon draait, staat eenzaam op kop in alle peilingen. In een programma dat populisme combineert met technocratie, belooft Babis de aandeelhouders van de ‘BV Tsjechië’ niet alleen een regering zonder corruptie, maar ook: moderne hogesnelheidstreinen als in Frankrijk, vernieuwend onderwijs als in Finland en een digitale overheid als in Estland. „We zoeken overal de beste voorbeelden en introduceren ze hier.”

Vanuit het blauwgrijze ANO-gebouw, vier hoog, is het hoofdkantoor van Agrofert aan de overkant van de straat te zien. Het imperium met meer dan 250 bedrijven in 18 landen, is voor zijn kiezers hét bewijs dat Babis in staat is zijn beloftes waar te maken. Dat hij als minister van Financiën de belastinginning verbeterde, droeg bij aan die reputatie. „Ik heb meer werk verricht dan al mijn voorgangers. Ik had de beste resultaten.” Tsjechië verwacht dit jaar 2,4 procent economische groei, een begrotingsoverschot en heeft de laagste werkloosheid van de EU: 3,8 procent.

Maar Babis’ borstgeklop stuit op veel scepsis. Zijn talrijke critici waarschuwen: met Babis als premier heeft de EU er een nieuwe enfant terrible bij. Niet alleen wil hij de hakken in het Brusselse zand zetten: tegen herverdeling van vluchtelingen, tegen de invoering van de euro en tegen meer Europese integratie.

Veel commentatoren zien in hem een oligarch met autocratische neigingen. Zet Babis aan de knoppen en hij runt het land als een ‘Babisconi’, een imitatie van de Italiaanse zakenman-premier Berlusconi. Onzin, volgens Babis. „Deze permanente campagne tegen mijn persoon is echt vreselijk: de grootste lynchpartij sinds de revolutie van 1989.”

Lees ook over obscure websites in Tsjechië, die angst en wantrouwen tegen Europa en de NAVO zaaien. Ook de president doet mee.

Ontslagen als minister

In mei loosde premier Sobotka Babis als minister van Financiën na beschuldigingen over belastingontduiking. In de aanloop naar deze verkiezingen verloor Babis zijn parlementaire immuniteit omwille van verdenkingen van fraude met EU-subsidies. Verschillende partijen verklaarden niet in een coalitie te zullen stappen met hem als premier, voordat die zaak afgehandeld is. En dan is er nog die anonieme twitteraar die opnames lekte van gesprekken die Babis gevoerd zou hebben. Daarin slaat hij vulgaire taal uit over tegenstanders en overlegt hij met een journalist van een van de twee dagbladen die hij in 2013 opkocht over berichtgeving die andere partijen kan schaden.

„Ze zijn gemanipuleerd”, zegt Babis over de opnames. „Je kan zo’n opname versnijden. Of ze gebaseerd zijn op echte gesprekken, kan ik niet zeggen: ik kan me niet al mijn gesprekken herinneren. Wat helder is, is dat een journalist al deze gesprekken opnam met de opdracht om mij te compromitteren. Maar er is geen bewijs dat ik werkelijk invloed heb over mijn dagbladen.”

Wat heeft hij te zeggen over de aanklacht tegen hem in de zaak rond fraude met 2 miljoen euro aan EU-gelden voor een chic congrescentrum ten zuiden van Praag? Babis is er kort over: „Een tien jaar oud schandaal dat berust op leugens.”

Ik ben geen typische miljardair: ik heb geen jet, ik ga niet chic gekleed.

Een verdorven kliek van journalisten en politici spant volgens Babis samen om te verhinderen dat hij de post-communistische elite uitmest. Als iemand corruptie wil aanpakken, is hij het wel. Hij loopt het rijtje van Tsjechische machtspartijen af: allemaal raakten ze de afgelopen decennia besmet door schandalen.

„Ik wilde niet eens in de politiek. Ik had gewoon openlijke kritiek op het systeem. Ik was op zoek naar iemand die het echt wilde opnemen tegen de traditionele partijen”, zegt Babis. Bij gebrek aan kandidaten, deed hij het maar zelf. „Deze verkiezingen zijn de laatste grote test in de strijd om hun corrupte systeem te doorbreken. Als ik niet succesvol ben, zal niemand het ooit nog proberen, geloof me maar.”

Wilde jaren negentig

Hoe geloofwaardig is Babis, vragen critici, als je weet dat hij zelf deel uitmaakt van de oligarchenkaste die hij bestrijdt? Zijn imperium groeide te midden van het wilde kapitalisme van de jaren negentig. Agrofert is gebouwd op de restanten van een communistisch staatsbedrijf waarin Babis bestuurder was. Door Babis ontkende verdenkingen van samenwerking met de communistische geheime diensten achtervolgen hem tot in Slowaakse rechtbanken.

Babis vindt het wantrouwen onterecht. Een wet, aangenomen door zijn politieke tegenstanders, verplichtte hem zijn bedrijf onder te brengen in een trust om belangenverstrengeling te vermijden. Dat hij in de politiek ging, toont juist aan dat zijn bedoelingen zuiver zijn. „Door op de achtergrond te blijven, zou ik al die marionetten, de traditionele politici, makkelijk kunnen beïnvloeden.”

Babis spreekt snel en uitvoerig, wisselt geamuseerde blikken af met wanhopige zuchten: die stijl is beroemd. Wanneer hij een punt maakt, slaat hij met de knokkels op tafel. „Kijk: in elk deel van je leven word je geleid door andere motieven. Toen ik jong was, wilde ik rijk worden. Vandaag is meer geld vergaren niet meer mijn levensdoel. Ik ben geen typische miljardair: ik heb geen privé-jet, geen jacht, ik ga niet chic gekleed. Ik heb een stichting waarmee ik armen help: dat maakt mensen gelukkig en motiveert mij. Wanneer ik campagne voer, staan een boel mensen achter me. Die energie stuwt me voort.”

De Tsjechische minister-president Bohuslav Sobotka beschuldigde Babis eerder van belastingontduiking met zijn chemie- en voedselbedrijven. Sobotka probeerde hem te ontslaan als minister van Financiën.

Even nationalistisch als Tsjechen

Zijn aanhangers zijn overtuigd: wie zo rijk is als Babis, hoeft niet te stelen. Bovendien heeft Babis een brevet van succes buiten de politiek. Misschien kan hij de Tsjechische lonen, die nog steeds rond een derde van het Duitse gemiddelde schommelen, opkrikken?

„We hadden een min of meer succesvolle regeringsperiode. Nu zeggen de sociaal-democraten: wij gaven u dit en dat. Maar ik zeg: ik vergaarde het geld voor iedereen. Ik was minister van Financiën. Coalitieregeringen zijn het grootste probleem. In de Verenigde Staten weet iedereen dat Trump verantwoordelijk is voor wat er de volgende jaren gebeurt. En dan kiezen ze hem opnieuw of niet. We hebben een meerderheidsstelsel nodig.”

Moeten we vrezen dat hij ook het staatsapparaat onder partijcontrole wil brengen, zoals in Hongarije of Polen? „Ik garandeer u dat ik dat niet zal doen.” Autoritair regeren is ook moeilijker in Praag dan in Boedapest of Warschau. Als hij wint, moet Babis hoe dan ook op zoek naar coalitiepartners. De stemmen zijn verdeeld over een grabbelton aan partijen: sociaal-democraten, eurosceptische liberalen, piraten, communisten en extreem-rechts, dat in de peilingen rond de tien procent zweeft.

Tsjechen zijn beduidend minder nationalistisch dan Polen en Hongaren, maar in hun afkeer van migratie lijken ze verenigd met de rest van de regio. Zestig procent van de ondervraagden in peilingen is tegen de opname van vluchtelingen. Net als Babis. „De mensen zijn bang omdat er veel aanslagen waren en de situatie veranderd is sinds 2014. Er zijn veel seksuele delicten in Duitsland. Wij hebben hier geen derde generatie uit de Maghreb, noch 3 miljoen Turken zoals Duitsland. Wij zijn anders. We zullen nooit vluchtelingen aanvaarden die ons aanbevolen werden door iemand anders. Niet één, voorgesteld door Juncker. Kijk naar Duitsland. De Alternative für Deutschland (AfD) is natuurlijk het heldere antwoord op het migratiebeleid van mevrouw Merkel. Wat is het eerste waarover ze het eens worden tussen CDU en CSU: 200.000 migranten. Ongelooflijk, echt krankzinnig.”

Wat moeten we dan met de vluchtelingen? „Helpen in hun thuislanden. Stabiliseer het regime in Syrië en Libië en maak een Marshallplan voor Syrië waardoor alle Europese bedrijven fors zullen groeien. Dan kunnen die 20 miljoen mensen naar huis. Om dat te verwezenlijken, moeten we rond de tafel met meneer Trump, meneer Poetin, meneer Erdogan en alle andere spelers. Europa heeft één belang: vechten voor veiligheid, en om zichzelf niet te vernietigen.”

Wat moet er met de economische sancties tegen Rusland? Intrekken, zoals de Tsjechische president Milos Zeman bepleit? „Rusland moet de Minsk-akkoorden [over Oost-Oekraïne, red.] uitvoeren. De sancties brachten geen oplossing tot nu toe, maar dat betekent niet dat we ze zullen aanpassen.”

Niet meer Europese integratie

Geruststellende woorden voor Europese partners, maar makkelijk zal het niet worden met Babis. Onder zijn bewind voert Tsjechië de euro niet in. „En meer integratie hebben we niet nodig. Die verklaringen over het Europa van twee snelheden: wat is dat? Wat zijn de criteria? Lid zijn van de eurozone? Denkt u dat Griekenland op een hogere snelheid beweegt dan Tsjechië? Belachelijk.”

Maar trek geen foute conclusies. Met Europese vrienden als Mark Rutte, zijn fractiegenoot bij de Europese liberalen en „een goede vent”, zal hij ook werken aan constructieve voorstellen. „Ik ben erg pro-Europees. Het is een fantastisch project. Vrede, vrij verkeer van mensen en goederen: super. Waarom zit Griekenland eigenlijk in Schengen, maar Kroatië nog steeds niet? Logisch? Vind ik niet. Europa zou één groot dorp moeten zijn.”