Acht vragen na de grote aanslag in Mogadishu

Bij de dodelijkste aanslag op Afrikaanse bodem vielen zaterdag ruim driehonderd doden in Somalië. Veel wijst erop dat Al-Shabaab verantwoordelijk was. Wat is dat voor terreurgroep? En nog zeven vragen.

Zakariye Abdirisaq (links) verloor zijn vader en tante bij de aanslag in Somalië. Zijn nicht troost hem. Foto Mohamed Sheikh Nor/AP

Meer dan 300 mensen vonden afgelopen zaterdag de dood bij een aanslag met een vrachtwagen vol explosieven in de Somalische hoofdstad Mogadishu. Het was de bloedigste terreuraanslag ooit in Afrika. Hoewel Al-Shabaab de verantwoordelijk niet heeft opgeëist, droeg de aanval alle kenmerken van die radicaal-islamitische terreurgroep. Acht vragen over Somalië en Al-Shabaab.

  1. Wat zegt de aanslag over de regering in Mogadishu?

    Veel analisten zetten de veerkracht van terreurgroep Al-Shabaab af tegen de historische zwakte van de centrale regering in Mogadishu en het Somalische veiligheidsapparaat. Begin dit jaar werd in Somalië een nieuwe start gemaakt, toen via een uiterst ingewikkelde en tijdrovende procedure de buitenstaander Mohamed Abdullahi Farmajo tot president werd gekozen. De internationale gemeenschap investeert nu miljoenen om Farmajo, die ook de Amerikaanse nationaliteit heeft, te helpen bij de opbouw van Somalië (naar schatting 11 miljoen inwoners) en bij de versterking van leger en politie. Farmajo heeft bij zijn aantreden gezegd dat hij Al-Shabaab binnen twee jaar wil hebben verdreven.

    De aanslag van zaterdag in Mogadishu laat zien dat de verwezenlijking van die ambitie nog lang niet binnen handbereik is. „De veiligheid in Mogadishu is verbeterd (…) maar Al-Shabaab vormt nog steeds een potentiële bedreiging en de algemene veiligheidssituatie in het land blijft fragiel”, rapporteerde de speciale VN-gezant Michael Keating vorige maand nog aan de Veiligheidsraad.

    Wat extra wrang is: de aanslag van zaterdag trof juist een buurt waar veel teruggekeerde Somaliërs uit de diaspora een nieuw bestaan willen opbouwen.

    Lees ook het bericht over de demonstratie tegen terreurorganisatie Al-Shabaab in Mogadishu, waarbij drie gewonden vielen toen de politie het vuur opende op de menigte
  2. Waarom is Somalië zo instabiel?

    Dat de centrale overheid zo zwak is, heeft alles te maken met het diep verankerde, archaïsche clansysteem in het land, dat democratie op basis van ‘één man, één stem’ welhaast onmogelijk maakt. Hoewel alle Somaliërs één taal spreken en dezelfde cultuur delen, zijn ze van oudsher onderverdeeld in honderden wedijverende clans en subclans. Mede door deze clanrivaliteit leidden de laatste verkiezingen, waaraan verschillende (66 destijds) partijen deelnamen, in 1969 tot een militaire coup van generaal Siad Barre.

    Generaal Barre was de man van het ‘wetenschappelijk socialisme’, een ideologische amalgaam van marxistisch-leninisme en streng-islamitische principes. Zijn dictatoriale aanpak stuitte op steeds groter verzet. Op het laatst werd hij spottend de ‘burgemeester van Mogadishu’ genoemd omdat hij zich niet meer buiten de hoofdstad kon begeven. In 1991 verdreven milities van verschillende clans hem uiteindelijk uit het land.

    Met het einde van de dictatuur gleed het land ook af in chaos en werd Somalië een mislukte staat zonder centraal gezag.

    Maar met het einde van de dictatuur gleed het land ook af in chaos en werd Somalië een mislukte staat zonder centraal gezag. Criminele krijgsheren deelden het land op in wingewesten en verrijkten zich door het afpersen via onder meer ‘belastingen’, de handel in houtskool en in vee.

    Aan deze uitzichtloze situatie maakte in 2006 een losse coalitie van zogeheten islamitische rechtbanken een einde, toen zij de krijgsheren verdreven. Iedere rechtbank ging in een eigen gebied de orde handhaven met de inzet van strijders en ging wetten opleggen van de shari’a.

    De korte tijd dat de strijders van deze rechtbanken Mogadishu bestuurden, heerste er sinds jaren een relatieve rust. Maar de radicale geestelijken joegen de buurlanden tegen zich in het harnas door het propaganderen van een ‘Groot-Somalië’, de hereniging van alle Somaliërs, die behalve in Somalië zelf ook in Kenia, Djibouti en Ethiopië wonen. Eind 2006 greep Ethiopië in, met Amerikaanse steun, en verdreef de islamitische milities uit Mogadishu.

  3. Waar komt Al-Shabaab vandaan?

    Door de invasie van de Ethiopische, christelijke hooglanders ontstond er in het droge, zanderige Somalië een radicaal front tegen buitenlandse inmenging. Dat front werd geleid door Al-Shabaab (in het Arabisch ‘De Jeugd’, volledige naam Harakat al-Shabāb al-Mujāhidīn), een strijdgroep van één van de eerdere rechtbanken. Deze radicale groep werd aangevoerd door jongeren die de chaos in hun land waren ontvlucht en in het Midden-Oosten waren gaan studeren of waren gaan vechten in Afghanistan. Daar waren ze geradicaliseerd.

    Al-Shabaab was aanvankelijk zeer succesvol: ze veroverde grote gebiedsdelen in het zuiden van het land. In augustus 2008 viel de belangrijke havenstad Kismayo in handen van Al-Shabaab. In 2009 volgde Mogadishu. De groep schiep een repressieve orde en onder de bevolking in de gebieden die ze controleerde, werden duizenden jonge strijders gerekruteerd. Met de inkomsten van de handel in Kismayo bouwde ze rudimentaire staatsstructuren op.

    Maar de omvorming van Somalië tot een vrijhaven voor een extremistische groepering – zoals Afghanistan tot 2001 gastvrijheid bood aan Al-Qaeda – ging het buitenland te ver. Een door de Afrikaanse Unie opgezette vredesmacht (ruim 22.000 man) verdreef Al-Shabaab in 2011 uit Mogadishu, en vervolgens joegen Keniaanse militairen van de Afrikaanse vredesmacht de groep ook uit de lucratieve havenstad Kismayo.

    Demonstranten staan op een politiewagen op 18 oktober. Foto Mohamed Abdiwahab/AFP
  4. Wat is de connectie tussen Al-Shabaab en andere terreurgroepen?

    Al-Shabaab wordt beschouwd als bondgenoot van Al-Qaeda. Aanvankelijk vond toenmalig Al-Qaeda-leider Osama bin Laden de Somaliërs te nationalistisch en te weinig islamitisch. De filosofie van Al-Qaeda is gebaseerd op de strenge leer van het wahabisme, terwijl Somaliërs traditioneel juist volgelingen zijn van de soefi-sektes.

    Nadat vele buitenlandse strijders (volgens schattingen enkele honderden) zich bij de groep hadden aangesloten en de beweging een meer internationaal islamistisch karakter had gekregen, werd Al-Shabaab alsnog in Al-Qaeda opgenomen. Ze ging nauwe banden aan met de tak van Al-Qaeda in Jemen.

    De afgelopen jaren heeft ook Islamitische Staat (IS) geprobeerd vaste grond onder de voeten te krijgen in de Hoorn van Afrika, met name in Puntland. IS hengelt ook naar de loyaliteit van Al-Shabaab en heeft geprobeerd ontevreden strijders te rekruteren. Volgens analisten heeft dat geleid tot ruzie binnen Al-Shabaab, maar is hard opgetreden tegen de IS-elementen.

  5. Wat stelt Al-Shabaab nog voor?

    Door het internationale offensief tegen Al-Shabaab heeft de groep de afgelopen zes jaar grote delen van Somalië moeten prijsgeven en werd ze teruggedrongen tot gebieden in met name het zuiden van het land. Maar de aanslag van zaterdag laat zien dat Al-Shabaab allesbehalve is uitgeschakeld. Van een min of meer conventionele strijdmacht is ze getransformeerd tot een strijdgroep die met guerrilla-aanvallen en bomaanslagen haar stempel drukt op de regio. Met succesvolle terreuracties in zowel Somalië als in buurland Kenia zou je kunnen zeggen dat de strijders van Al-Shabaab de afgelopen jaren gevaarlijker zijn geworden dan toen zij nog de dienst uitmaakte in Somalië.

    Volgens de in Londen gevestigde groep Action on Armed Violence werden vorig jaar 826 burgers gedood of gewond bij bomaanslagen in Somalië. Dat is meer dan een verdubbeling ten opzichte van 2015. Ten minste 70 procent van de aanslagen werd uitgevoerd door Al-Shabaab. Met het dodental van ruim 300 van afgelopen zaterdag, en afgaande op de tellingen over het eerste halfjaar, zal het aantal slachtoffers in 2017 fors hoger uitvallen dan in 2016.

    Los van die aanslagen komen er dit jaar berichten dat Al-Shabaab in Somalië zelf weer terreinwinst boekt in het zuiden en het midden van het land. Hoe groot de strijdmacht van Al-Shabaab precies is, is moeilijk te zeggen. In schattingen van vorig jaar werd gesproken over 7.000 tot 9.000 man.

    Somalische zakenmannen staan voor de plaats waar de explosie plaatsvond in Somalië.Foto Feisal Omar/Reuters
  6. Waarom wordt het leiderschap van Al-Shabaab niet gedood?

    Daarbij wordt in de eerste plaats gekeken naar de Verenigde Staten. De VS hebben vooral strategisch belang bij het veilig houden van handelsroutes over zee langs de Hoorn van Afrika. Maar de groeiende bedreiging van Al-Shabaab wordt in Washington ook steeds meer als een probleem gezien. Afgelopen voorjaar zette president Trump het licht op groen voor het sturen van een veertigtal extra militairen naar Somalië. Officieel zijn ze er om het Somalische leger logistieke training te geven. In totaal zijn er nu zo’n 400 Amerikaanse militairen in Somalië. In mei werd een Amerikaanse commando gedood en raakten er twee gewond, in een direct vuurgevecht met Al-Shabaab, zo’n 60 kilometer westelijk van Mogadishu.

    Belangrijker dan de aanwezigheid op de grond zijn de doelgerichte luchtaanvallen met drones, die de VS al onder president Obama hebben ingezet tegen Al-Shabaab. De afgelopen jaren zijn op die wijze verschillende leidende figuren binnen Al-Shabaab gedood. Het grootste succes dateert van september 2014 toen Ahmed Abdi Godane werd getroffen, de ‘emir’ van Al-Shabaab. Hij was de man die in januari 2010 in een videoboodschap de samenwerking met Al-Qaeda aankondigde.

    Maar Al-Shabaab heeft steeds veerkracht getoond en slaagde er snel in een vervanger te vinden voor de gedode Godane. De huidige ‘emir’ is Ahmed Umar.

    „Steeds weer heeft Al-Shabaab laten zien dat ze een opmerkelijk veerkrachtige groep is”, zegt J. Peter Pham, directeur van het Africa Center van de Atlantic Council op de website van het instituut.

    De in Nairobi woonachtige analist en Somalië-kenner Matt Bryden zegt tegen het persbureau AP dat gerichte drone-aanvallen zeker nut hebben, maar dat „Al-Shabaab op die manier niet zal worden verslagen”. Ze kan heel snel gesneuvelde commandanten vervangen. Om de terreurgroep uit te schakelen is een sterk, goed-georganiseerd Somalisch leger een voorwaarde.

    Zaterdagmiddag ontplofte een vrachtwagen vol explosieven naast een hotel. Volgens de politie is het de dodelijke aanslag ooit in het land.
  7. Waarom slaat Al-Shabaab ook toe in Kenia?

    Al-Shabaab zegt dat de Somalische overheid en de door de internationale gemeenschap gesteunde regering in Mogadishu doelwit zijn, maar ook buitenlandse indringers in Somalië. Daaronder rangschikt zij ook de ongeveer 4.000 Keniaanse militairen die sinds 2011 in Somalië opereren onder auspiciën van de Afrikaanse vredesmacht. Begin vorig jaar voerden strijders van Al-Shabaab een spectaculaire aanval uit, ook met voertuigen volgestouwd met explosieven, op een Keniaans legerkamp in het zuiden van Somalië. Vermoedelijk werden daarbij meer dan honderd soldaten gedood, en er waren aanwijzingen dat het Somalische leger zich afzijdig hield en dat de aanvallers steun kregen van lokale bewoners.

    Twee van de meest spraakmakende aanvallen van Al-Shabaab werden de afgelopen jaren uitgevoerd op Keniaans grondgebied, waar Al-Shabaab in het islamitische noordoosten en langs de grens met Somalië een deels autonome afdeling heeft. In september vielen er zeker 68 doden bij een aanval en bij de daarop volgende bevrijdingsactie in het luxe winkelcentrum Westgate in de Keniaanse hoofdstad Nairobi. En in april 2015 doodden strijders van Al-Shabaab bij een aanval op de universiteit van Garissa 147 (overwegend christelijke) student en medewerkers.

    Aangenomen wordt dat bij deze en andere aanvallen Keniaanse strijders van Al-Shabaab betrokken waren. In het begin rekruteerde Al-Shabaab in Kenia vooral in sloppenwijken, maar inmiddels ook in beter gesitueerde kringen. Een van de aanvallers in Garissa was de zoon van een lokale bestuurder, die rechten had gestudeerd in Nairobi. Een extra probleem is dat enkele miljoenen etnische Somaliërs in het noordoosten van Kenia wonen, die zich achtergesteld voelen. Ook onder hen zoekt Al-Shabaab medestrijders.

    Demonstranten schreeuwen leuzen in protest tegen Al-Shabaab. Foto Feisal Omar/Reuters
  8. Waarom eist Al-Shabaab de aanslag in Mogadishu niet op?

    Dat heeft Al-Shabaab (nog) niet laten weten. Analisten zeggen dat geen andere groep in de regio dan Al-Shabaab in staat is om een grote aanslag als deze uit te voeren. Maar dat het dodental onder burgers zo hoog zou uitvallen, was wellicht niet de opzet.

    Volgens sommige bronnen was de dader een ex-militair die handelde uit woede om een eerdere Amerikaanse luchtaanval op zijn dorp, waarbij onschuldige slachtoffers zouden zijn gevallen. Hij zou met een vrachtwagen vol explosieven onder het dekzeil Mogadishu zijn binnengereden en aanvankelijk zijn tegengehouden. Maar een medeplichtige, een bekend iemand in de stad, stelde de soldaten gerust via een mobieltje dat de chauffeur hen had overhandigd. Hij zei dat ze de vrachtwagen konden laten passeren. Bij een volgende controlepost openden soldaten het vuur omdat de truck met hoge snelheid kwam aanrijden. Daarop bracht de chauffeur zijn dodelijke lading tot ontploffing. Door de explosie zou ook een tankwagen de lucht in zijn gevlogen, waardoor de hele omgeving in puin veranderde. Ongeveer tegelijkertijd ontplofte elders in de stad een autobom in een bestelwagen.

    In Mogadishu gingen mensen naar klinieken om bloed te geven, en ook woensdag werd op straat nog massaal geprotesteerd tegen het geweld. Vooral jongeren en vrouwen, met rode banden om hun hoofd, lieten zich horen in een poging om, in de woorden van de burgemeester, „deze stad, die is overspoeld met graven, te bevrijden”. Inwoners vertelden dat ze in Mogadishu nog nooit zo’n grote betoging hadden gezien. Sommige demonstranten scandeerden ‘We willen Al-Shabaab niet’. Ook de terreurgroep zelf zal dat niet beschouwen als welkome propaganda.