Xi wil van China het belangrijkste land ter wereld maken

19de Partijcongres

Met zijn toespraak bevestigde Xi Jinping woensdag dat China niet alleen een economische grootmacht is, maar ook zijn plaats opeist als politieke wereldmacht. Hij zette het ‘socialisme met Chinese kenmerken’ neer als beter alternatief voor de westerse democratie.

Studenten zwaaien met de nationale vlag terwijl Xi Jinping zijn toespraak houdt. Foto AFP

Wie Xi Jinpings toespraak erop naleest, moet concluderen dat maar één land het grootste is en dat is China. En dat slechts één element China zo groots maakt, en dat is de Communistische Partij.

De Chinese leider heeft, als hij zo het podium op kuiert, niet de uitstraling van een wereldleider. Het applaus dat hij oogst, compenseert zijn monotone uitspraak. Maar uit zijn woorden blijkt dat hij wel de ambitie heeft een wereldleider te zijn.

Xi Jinping was voorbestemd voor de macht. Zijn vader, een hoge partijfunctionaris, vertelde hem keer op keer dat hij een revolutie zou leiden. Hij werd opgeleid aan elitescholen, tot hij tijdens de Culturele Revolutie naar Shaanxi werd gestuurd om op het platteland te werken. Het brak zijn geloof in het communisme niet: Xi wilde de top bereiken en wist dat de enige weg omhoog via de partij gaat.

Zo klom Xi op binnen de partij, tot hij in 2012 als compromiskandidaat voor de facties van beide oud-presidenten Hu Jintao en Jiang Zemin acceptabel bleek en werd gekozen tot partijleider. De vrijheid die hij kreeg om de partij te verenigen en verstevigen heeft hij gretig genomen. Hij werd niet alleen voorzitter van de Partij, maar nam geleidelijk ook de leiding van een groot aantal commissies.

China’s voormalig president Jiang Zemin leest via een vergrootglas, terwijl hij luistert naar de speech van Xi Jinping. Foto Nicolas Asfouri/AFP

Toen hij aantrad, waren de verwachtingen vooral op economisch gebied hooggespannen. Xi beloofde hervormingen. Zijn vader had als hoge partijfunctionaris al gepleit voor meer marktwerking en werkte nauw samen met Deng Xiaoping, die de Chinese economie in de jaren tachtig opende naar de buitenwereld. Zelf vond Xi dat marktwerking de beslissende rol moest spelen in de economie, zo stond volgens The Wall Street Journal in een van de eerste beleidsnotities na zijn aantreden.

Maar na de dramatische val van de beurs, in de zomer van 2014, ontdekte Beijing hoe lastig het is de kapitaalmarkt van vraag en aanbod te controleren. Het bleek moeilijk de markt zijn gang te laten gaan en tóch geen gezichtsverlies te lijden als het misgaat. Sindsdien heeft hij de teugels minder laten vieren.

De president, de Partij en daarmee het land blaken van zelfvertrouwen

In de toespraak die hij woensdag hield, zei hij weliswaar de markt de ruimte te willen geven. „De deuren gaan verder open.” Maar een veel groter deel van zijn rede ging over verdere versterking van de Communistische Partij en de uitbreiding van China’s positie in de wereld.

De afgelopen jaren nam China al een veel assertievere houding aan. Zo waren daar het Een Riem, Een Weg project (de ‘nieuwe zijderoute’), de Asian Infrastructure Investment Bank die een alternatief moet worden voor de Wereldbank, en de diverse handelsverdragen met onderontwikkelde landen. Initiatieven die niet alleen nobele doelen hebben, maar ook China’s invloed in met name het oostelijk halfrond uitbreiden.

Lees ook: Chinese stoelendans zal laten zien hoeveel macht Xi écht heeft, over het negentiende partijcongres dat duidelijk zal maken hoezeer president Xi Jinping China in zijn greep heeft. Dat valt af te leiden uit wie van zijn vertrouwelingen op welke plekken komen.

Chinese Droom

Xi wil meer dan een economische grootmacht leiden. The Economist schreef onlangs dat Xi Jinping de machtigste man ter wereld is door het vacuüm dat de Amerikaanse president Donald Trump laat vallen, maar in werkelijkheid bouwde Xi al langer aan een eigen tijdperk. Met de Chinese Droom die hij na zijn aantreden introduceerde, wilde hij het land een nieuwe impuls geven, moderniseren. Vijf jaar later, en een stuk zelfverzekerder, benadrukt hij hoe Chinezen het marxisme moeten vermengen met de moderne wereld – al is niet helemaal helder hoe dat moet gebeuren.

China gaat zijn eigen weg, is wat Xi in zijn toespraak zegt. Een alternatief voor de kapitalistische democratieën in het Westen: „China kopieert geen buitenlandse politieke systemen”, zei hij. Eerder zei hij nog dat China geen behoefte had zich met andere landen te bemoeien, nu zegt hij dat China „geweldige nieuwe bijdragen heeft geleverd aan wereldvrede en ontwikkeling”.

Bekijk hieronder de opening van het congres:

De president en partijleider heeft meer politiek talent dan lang werd gedacht, bleek de afgelopen vijf jaar. Met zijn strijd tegen corrupte ‘vliegen en tijgers’ binnen zijn partij, wist hij het volk voor zich te winnen en tegelijkertijd rivalen zoals Zhou Yongkang en de gepensioneerde topmilitair Guo Boxiong uit te schakelen. Beide mannen zitten in de cel voor corruptie.

„Xi controleert de personeelszaken en de militaire macht. Niemand daagt hem meer uit”, zegt politicoloog Chen Daoyin. „Door de anti-corruptiecampagne is Xi’s morele superioriteit onbetwist.” De nadruk die de president legt op partijdiscipline, versterkt zijn positie. Miljoenen partijleden volgen hem blind.

Profiterend van het momentum liet hij zichzelf toezingen door het volk, zowel in stoere rap als in zoete liefdesliedjes. Een persoonlijkheidscultus – sinds Mao Zedong angstvallig vermeden door de Communistische Partij – was in de maak. Kritische stemmen van mensenrechtenactivisten, advocaten, journalisten en kunstenaars werden gesmoord. Xi droeg tijdens een bezoek aan televisiezender CCTV de media op de Partij te dienen. En hij verbood een beeltenis van Winnie de Poeh, omdat een plaatje van de koddige beer met beste vriend Teigetje een kennelijk aanstootgevende gelijkenis vertoont met een kiekje van Xi en Barack Obama. Xi Jinping wil controle houden – over alles.

Lees ook: President Xi met Winnie de Poeh vergelijken mag niet meer, over de Chinese censuur die de sociale media heeft verboden om de Chinese president met het cartoonbeertje te vergelijken. En Obama op het Chinese Whatsapp met Teigetje vergelijken mag ook niet meer.

Kortom: de president, de Partij en daarmee het land blaken van zelfvertrouwen. Kan Xi zijn populariteit de komende vijf jaar vasthouden? Daarvoor zal hij meer aandacht moeten besteden aan sociale thema’s. Armoedebestrijding is een van zijn prioriteiten, maar met name de Chinezen buiten de stad vertellen in interviews dat ze hopen op een eerlijker verdeling van de rijkdom. Ze hopen dat Xi iets doet aan de karige pensioenen en uitkeringen. Tot nu toe gingen klachten nooit over Xi. Nu zijn de corrupte leiders weggestuurd en staat hij ervoor in dat ambtenaren volgens verbeterde, modernere standaarden worden benoemd. Dat maakt de Partij weer verantwoordelijk.

Een nieuw tijdperk begint. Het Xi-tijdperk, zoals Matthias Stepan van het Mercator Instituut het noemt, volgt op het Mao-tijdperk en het Deng-tijdperk. Het Xi-tijdperk zal hoogstwaarschijnlijk de boeken in gaan als het tijdperk van ‘socialisme met Chinese kenmerken’. Het zal zoveel betekenen als een sterke en zelfbewuste socialistische grootmacht, met invloeden van de westerse markteconomie.