Positie NS is niet langer heilig

Spoor

Het nieuwe kabinet kiest voor meer marktwerking op het spoor. NS verliest macht en de trein wordt duurder.

Avondspits op Rotterdam Centraal. Het kabinet vindt het niet vanzelfsprekend dat de stations eigendom blijven van NS. Na 2025 verandert dat misschien. Foto Jerry Lampen/ANP

Bij de mobiliteitsplannen van het nieuwe kabinet trekken twee belastingen veel aandacht. De kilometerheffing voor vrachtverkeer en de mogelijke vliegtaks vanaf 2021 kunnen nu al rekenen op verzet.

Minder aandacht is er voor wat het regeerakkoord zegt over het spoor. Ten onrechte, want de waarschuwingen aan het adres van NS zijn opmerkelijk. Het nieuwe kabinet stelt de dominante positie van NS ter discussie en kiest voor meer marktwerking.

Een aantal lijnen voor stoptreinen wordt aanbesteed. Het vervoer over de hogesnelheidslijn gaat mogelijk naar een andere vervoerder. Op termijn verliest NS mogelijk het bezit en de exploitatie van de stations. Een vierde maatregel staat los van het spoor maar heeft er wel gevolgen voor: de btw-verhoging van 6 naar 9 procent raakt ook treinkaartjes.

„Dit akkoord ademt de geest van meer concurrentie”, zegt Anne Hettinga, directeur van vervoersbedrijf Arriva en de meest uitgesproken tegenspeler van NS. „Ik vind dit een stap in de goede richting, meer richting gelijk speelveld.” Hettinga verklaart de stap door het ontbreken van de PvdA.

Dit akkoord ademt de geest van meer concurrentie

Aanzienlijk minder enthousiast is Henri Janssen, bestuurder van FNV Spoor. „Deze plannen koersen af op een duurder en verder versnipperd Nederlands spoor- en ov-landschap. Echt, niemand zit hier op te wachten.”

NS-topman Roger van Boxtel wil eerst met de nieuwe bewindspersoon voor het spoor spreken voordat hij in de pers reageert. In een video voor NS-medewerkers toont hij zich sceptisch: „Word ik vrolijk van dit regeerakkoord? Nou, mijn gevoelens zijn een beetje dubbel.” Hij keert zich tegen de btw-verhoging. In een persbericht meldt NS „in gesprek te willen met het kabinet” over de plannen voor Sprinters en hsl.

Opnieuw aanbesteden

De formulering van het kabinet over de hsl is stellig: „Als de NS de prestatie-indicatoren voor de HSL-Zuid voor de derde keer op rij niet haalt, zal het vervoer op de HSL-Zuid opnieuw worden aanbesteed.” Eerder zat er nog een voorbehoud in het ‘three strikes out’-principe: bij drie keer falen op dezelfde prestatie was er de mogelijkheid om NS de concessie af te nemen. Nu gebeurt dat sowieso.

De Intercity Direct, vervanger van de mislukte Fyra op het traject Amsterdam-Breda, presteert onder de maat. Er is veel uitval en vertraging, in de spits zijn vaak te weinig zitplaatsen. Voor dat laatste kreeg NS al twee keer een boete. Als die prestatienorm voor dit jaar weer niet wordt gehaald, treedt ‘three strikes out’ in werking.

Of toch niet? Volgens Freek Bos van reizigersvereniging Rover haalt NS de zitplaatsnorm dit jaar, omdat het meetpunt is gewijzigd. Niet langer de drukste trein is bepalend, maar het gemiddelde van alle spitstreinen. NS ziet de hsl als ruggegraat van het spoornet,

NS en een andere partij op één spoorlijn kan best

Ook elders op het hoofdrailnet knaagt het kabinet aan de positie van NS. Voor een betere afstemming van trein en ander vervoer in de regio verhuist een aantal lijnen naar regionale concessies waar alle vervoersbedrijven op kunnen bieden in een aanbesteding. Het gaat om één of meer van de lijnen Apeldoorn-Enschede, Zwolle-Groningen/Leeuwarden en Dordrecht-Breda (in combinatie met de Merwede-Lingelijn). NS mag meebieden.

Arriva gaat „zonder twijfel” meebieden, zegt Hettinga. Hij vindt de lijnen goed gekozen. „Ze zijn goed te isoleren van het intercityverkeer. NS en een andere partij op één spoorlijn kan best.” Bos van Rover ziet voordelen. „Voor NS is de Intercity de corebusiness, voor Arriva de Sprinter. Bovendien investeren lokale overheden meer in openbaar vervoer als ze zelf verantwoordelijk zijn.”

Haaks op klimaatdoelen

In 2019 wil het kabinet kijken naar „verschillende opties voor het eigendom en de exploitatie van stations na 2025”. Een goede stap op weg naar eerlijke concurrentie, vindt Hettinga, want „de stations geven NS een voordeelpositie”. In plaats van weghalen bij NS kan het kabinet ook voorwaarden stellen aan exploitatie door NS.

Blijft over de btw-verhoging. Daar is niemand in de vervoerssector blij mee. Brancheorganisatie OV-NL voorziet dat „elke dag (tien)duizenden reizigers minder gebruik zullen maken van het openbaar vervoer”. Duurder ov staat volgens OV-NL, Rover en FNV haaks op de klimaatdoelstellingen van het kabinet. Rover-voorzitter Arriën Kruyt in zijn blog: „Dit is een denkfout in het regeerakkoord.”