Invulling ministersposten is helse klus: wie staan er straks op het bordes?

Kabinetsformatie

Niet te veel macht bij een partij. En een tekort aan liberale vrouwen. De juiste ministers vinden is een helse klus.

Studio NRC

Het regeerakkoord ingewikkeld? Nou, vergeleken met de invulling van de ministersposten was het een makkie.

Deze week leggen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de laatste hand aan de kabinetsploeg van Rutte III. Komende vrijdag gaan de politiek leiders bij formateur Mark Rutte langs op het Torentje om het definitieve lijstje met ministers in te vullen. De verdeelsleutel is bekend: zes voor de VVD, vier voor CDA en D66, twee voor CU. Over welke partij welk departement krijgt, is achter de schermen ook overeenstemming. Maar wie gaan het doen?

Steeds meer namen worden bevestigd: premier Mark Rutte op Algemene Zaken, Halbe Zijlstra (VVD) op Buitenlandse Zaken en Eric Wiebes (VVD) als minister van Economische Zaken en Klimaat. Hun partijgenoot Sander Dekker, nu staatssecretaris van Onderwijs, wordt minister voor Veiligheid. Europarlementariër Cora van Nieuwenhuizen is de eerste vrouwelijke VVD-bewindspersoon die nu bekend is: zij wordt waarschijnlijk minister van Infrastructuur.

Voor het CDA staan drie van de vier ministers vast. Hugo de Jonge, wethouder in Rotterdam, wordt verrassend vicepremier voor het CDA, en minister van Ouderenzorg. Ook CDA’er Wopke Hoekstra op Financiën is zeker. Ank Bijleveld, CDA-commissaris van de koning in Overijssel en een bestuurder met veel Haagse ervaring, wordt de nieuwe minister van Defensie. Voor die post ging eerder nog de naam van Tweede Kamerlid Raymond Knops rond.

Van D66 zijn nog maar weinig namen bevestigd. Kajsa Ollongren wordt volgens bronnen in Amsterdam minister van Binnenlandse Zaken voor D66, en vicepremier. Ze is nu wethouder en vervangend burgemeester in Amsterdam. Eerder werkte ze in Den Haag, als ambtelijke rechterhand van premier Rutte.

Enkele andere bewindslieden lijken ook zeker. Zo stevenen medeonderhandelaars Wouter Koolmees (D66) en Carola Schouten (ChristenUnie) af op een kabinetspost. Volgens de laatste berichten zou Koolmees naar Sociale Zaken gaan en Schouten naar Landbouw – maar dat kan in de loop van deze week nog veranderen. Schouten wordt sowieso vicepremier.

Niet te veel macht concentreren

Ook veel genoemd: D66’er Ingrid van Engelshoven. Alleen: op welk departement komt zij? Een andere grote kanshebber is advocaat en hoogleraar Ferdinand Grapperhaus als CDA-minister op Veiligheid en Justitie. Ook al wil zijn partij dat nog niet hardop zeggen.

Hier wreekt zich de complexiteit van regeren met vier partijen. Afgesproken is dat er zestien ministers komen in plaats van de huidige dertien. Als gevolg daarvan komt er op een aantal ministeries een tweede minister bij. Op Volksgezondheid bijvoorbeeld, en Veiligheid en Justitie.

Maar er moet ook nog rekening worden gehouden met iets anders. De vier partijen willen niet dat er op een departement te veel macht geconcentreerd raakt bij één van hen.

Neem het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar wordt Zijlstra namens de VVD minister. In het huidige kabinet is die bewindspersoon verantwoordelijk voor Europese Zaken. Maar in Europa is ook een sleutelrol weggelegd voor premier Rutte – opnieuw een VVD’er. Dat ligt moeilijk voor CDA, D66 en CU.

Een oplossing zou zijn: terugkeer van de staatssecretaris voor Europese Zaken, zoals die tot 2012 bestond, en dan van een andere politieke kleur. Of een andere verdeling tussen Zijlstra en de tweede minister op het departement, die voor Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse Handel. Voor deze post zouden D66’ers Tom de Bruijn en Sigrid Kaag in de race zijn.

Veiligheid en Justitie kost ook hoofdbrekens. De coalitie wil dat departement verdelen over een minister van Justitie en een minister voor Veiligheid. De een gaat dan over de rechterlijke macht, de andere over de politie. Onder wie het Openbaar Ministerie valt is nog onduidelijk. Logisch is dat deze ministers van VVD- en CDA-huize komen. VVD’er Sander Dekker wordt als minister voor Veiligheid de politieke baas over de politie. Op het ministerie houden ze daarnaast rekening met CDA’er Grapperhaus.

De vraag is dan wie Asiel onder zich krijgt - belangrijk voor VVD en CDA. Lang leek daar een aparte minister voor te komen. Maar die zware portefeuille zou ook naar de staatssecretaris op Veiligheid en Justitie kunnen gaan. Hiervoor valt de naam van VVD-Kamerlid Malik Azmani.

De leiding van dat ministerie kan in handen vallen van D66, bijvoorbeeld van Ingrid van Engelshoven. Als zij ook asiel onder zich krijgt is dat volgens de logica: geef een portefeuille juist aan een partij die het niet als speerpunt heeft. Zoals VVD’er Wiebes zich straks ontfermt over het klimaatbeleid.

Volksgezondheid is ook een puzzel. Ook daar zouden twee ministers komen: een voor ziekenhuiszorg, en een voor ouderenzorg. Daarmee zou vertrekkend minister Edith Schippers haar zin krijgen: vorig jaar zei ze in NRC dat de twee bewindslieden (een minister en een staatssecretaris) te veel werk hebben.

Zoals het er nu naar uitziet, komen die twee zorgministers van CU en CDA. Maar accepteert D66 dat het medisch-ethisch beleid komt te vallen onder twee christelijke politici? De oplossing: een staatssecretaris van D66. Of, als je het onderwerp helemáál wil depolitiseren, een weinig uitgesproken VVD’er.

Alle partijen aan tafel

Nog een complicerende factor: behalve Rutte blijven de drie andere politieke leiders in de Kamer. Er komen dus drie ‘nieuwe’ namen als vicepremier in het kabinet. De Jonge voor het CDA, Schouten voor de ChristenUnie en voor D66 waarschijnlijk Ollongren. De vicepremiers moeten bij voorkeur weer passen in de sociaal-economische ‘vierhoek’: Algemene Zaken, Financiën, Economische Zaken en Sociale Zaken. Maar dat wordt nu lastig. De vicepremier van het CDA zit op het ministerie van Volksgezondheid en die van D66 op Binnenlandse Zaken. Er moet dus een ander overleggremium komen. Voor de hand ligt dat de politiek leiders en hun vicepremiers op maandag een vast overleg krijgen, net als onder Rutte II.

Bij de VVD zijn vrouwen een probleem. Er zijn nu vijf namen bekend: vier mannen en één vrouw. Prominente VVD’ers als Neelie Kroes vinden dat Mark Rutte voldoende vrouwelijke bewindspersonen moet benoemen. Maar ervaren ministers als Edith Schippers, Melanie Schultz en Jeanine Hennis zijn niet meer beschikbaar. Er staan niet veel vervangers klaar, zeggen VVD’ers.Een naam die klinkt is van werkgeverslobbyist Ineke Dezentjé-Hamming.

Dan de ChristenUnie. Die partij heeft recht op een tweede minister, zo is afgesproken tijdens de formatie. Maar op welk departement? Waarschijnlijk wordt het Landbouw. Betrokkenen zeggen dat die ministerspost, die na zeven jaar afwezigheid terugkeert, niet per se naar een CDA’er hoeft te gaan.

Bij D66 kunnen kandidaten vanaf woensdagochtend een telefoontje verwachten van partijleider Alexander Pechtold. Er klinken veel voor de hand liggende namen, bijna allemaal afkomstig uit de Tweede Kamer. Maar, zeggen D66’ers: er komen nog verrassende namen van buiten Den Haag.