‘Niemand heeft hem gezien, maar men probeert de film nu al te verbieden’

Achtergrond

Al een jaar woedt in Rusland een schandaal over Matilda, een kostuumdrama over de romance tussen ballerina Matilda Ksjesinskaja en de jonge tsaar Nicolaas II. Volgende week is de première.

Ballerina Matilda Ksjesinskaja (Michalina Olszanska) en tsarevitsj Nicolaas Romanov (Lars Eidinger) in Matilda.

Heel even was de spanning om te snijden. Ieder jaar geeft president Vladimir Poetin een grote persconferentie voor ‘het volk’. De ‘directe lijn met Poetin’ is een uren durende en strak geregisseerde televisie-show, waarin zo weinig mogelijk aan het toeval wordt overgelaten.

Juist daarom was de vraag van filmster Sergej Bezroekov zo bijzonder. Ruslands bekendste acteur en vrouwenidool zat naast regisseur Aleksej Oetsjitel. Zijn vraag ging over Oetsjitels film Matilda, over de romance tussen ballerina Matilda Ksjesinskaja en de jonge kroonprins Nicolaas, de latere, laatste, Russische tsaar Nicolaas II.

Op 24 oktober gaat Matilda in première, maar het schandaal woedt al bijna een jaar. Het conservatieve doemalid Natalja Poklonskaja noemde de film een „anti-Russische en anti-religieuze provocatie” en riep op tot een verbod. Justitie stelde een onderzoek in naar de financiële wandel van Oetsjitels filmstudio – een veeg teken in Rusland.

Geen wonder dus dat Bezroekov – die overigens geen rol heeft in de film – zat te trillen op zijn stoel. „Niemand heeft hem nog gezien, maar men probeert hem nu al te verbieden”, zei de acteur na een lange en warrige inleiding.

„Niemand wil hem verbieden”, zei Poetin sussend. Maar zelfs de Russische president keek wel uit om partij te kiezen in het conflict. „Ik wil niet in discussie treden met doemalid Poklonskaja”, zei Poetin. „Ik roep iedereen op binnen de grenzen van het fatsoen en van de wet te blijven.”

Historische affaire

Die oproep werd niet opgevolgd. In de vroege ochtend van 4 september reed een bestelbusje in op de deur van bioscoop ‘Kosmos’ in Jekaterinenburg. De ingang van de bioscoop brandde bijna volledig uit. De 39-jarige dader bleek een fanatieke orthodoxe christen.

Al eerder werd voor het kantoor van Oetsjitels advocaat in Moskou een auto in brand gestoken. Een van de verdachten, de broer van de leider van een ultra-orthodoxe organisatie, wond er geen doekjes om: de brandstichting is wraak voor Matilda.

Rond de voorvertoning in het verre Vladivostok, op 11 september, werden zeer strenge veiligheidsmaatregelen genomen. Minister van Cultuur Vladimir Medinski liet weten volgende week niet naar de première te gaan. De minister heeft „geen tijd”.

Voor de gemiddelde Nederlandse kijker zal er waarschijnlijk niet veel schokkends te ontdekken zijn aan Oetsjitels film. Matilda is een love story, een kostuumdrama in een romantische setting: het Rusland van het einde van de negentiende eeuw, toen de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie nog ver weg waren. NOS-correspondent David Jan Godfroid zag de film onder embargo. „Ik mag er niets over zeggen”, twitterde hij op 11 oktober. „Behalve dan dat de ophef echt nergens op slaat.”

Over de historische kern van Oetsjitels film kan geen discussie bestaan. Matilda Ksjesinskaja (1872-1971), topballerina bij het Mariinski-theater, werd in 1890 voorgesteld aan de 22-jarige Nicolaas Romanov, die in 1894 tsaar Nicolaas II zou worden. De ballerina en de troonopvolger hadden een romance die duurde tot de tsarevitsj zich in 1894 verloofde met Alix van Hessen-Darmstadt, de latere tsarina Aleksandra. De romance was er dus, en daar werd aan het einde van de negentiende eeuw niet moeilijk over gedaan. De affaire had de uitdrukkelijke toestemming van Nicolaas’ vader, tsaar Alexander III.

De zalig verklaarde tsaar

Het schandaal rond de film zegt daarom alles over de gespannen verhouding die Rusland heeft tot het eigen verleden, de laatste tsaar en de Russische Revolutie.

Nicolaas II en zijn familie werden in 1918 gefusilleerd. In 2000 werden de tsaar en zijn familie zalig verklaard door de Russisch-Orthodoxe Kerk. Die beslissing was omstreden. Nicolaas was een zwakke heerser die Rusland in de Eerste Wereldoorlog stortte, wat zou uitmonden in de Revolutie en een bloedige burgeroorlog. Maar sinds de canonisatie hangt er in veel religieuze gezinnen een icoon van de laatste tsaar der Russen in de woonkamer. Russische nationalisten zien in de zalig verklaarde tsaar het symbool van een ideale, vervlogen wereld: een machtig, Russische-Orthodox Rijk.

Parlementariër Natalja Poklonskaja is een rechts-buiten binnen de Russische nationalistische beweging. Tot 2014 was ze aanklager op de Krim – namens de Oekraïense overheid. Na de Russische annexatie liep ze over naar Moskou en werd de jonge juriste al snel een beroemdheid. Poklonskaja lijkt oprecht religieus te zijn gemotiveerd: het afgelopen jaar nog kondigde ze plechtig aan dat een buste van Nicolaas tranen van bloed had geplengd.

Tegelijkertijd heeft haar campagne tegen Oetsjitels film een politieke achtergrond. Drie jaar na de Krim lijkt de chauvinistische hysterie in Rusland te zijn verdampt. Met het schandaal rond Matilda laten de radicale nationalisten zien dat ze nog niet verslagen zijn. Zelfs president Poetin – geen voorstander van censuur in de kunsten – durft niet openlijk afstand te nemen van de rechtervleugel van zijn eigen achterban. Dat leidde tot verwarring.

In de afgelopen maanden hadden de twee belangrijkste filmdistributeurs al aangekondigd de film niet te zullen vertonen. Een van hen heeft die beslissing inmiddels teruggedraaid. De première volgende week gaat gewoon door – zonder minister van Cultuur Medinski, en trouwens ook zonder een van de hoofdrolspelers. Nicolaas II wordt gespeeld door de Duitse acteur Lars Eidinger – tot woede van Poklonskaja. Eidinger heeft inmiddels laten weten niet naar Rusland te komen: „Ik ben bang dat iemand me iets aandoet.”