Voltrekt zich een nieuwe seksuele revolutie?

Ongewenst gedrag

Vrouwen delen massaal hun ervaringen met seksueel geweld en seksuele intimidatie.

Foto iStock, NRC Studio

Twee woorden: „Me too”. ‘Ik ook.’ Meer dan een miljoen mensen over de hele wereld hebben sinds zondag onder die noemer hun verhaal over seksueel geweld of seksuele intimidatie gedeeld op sociale media, vooral op Twitter, Facebook en Instagram. Ook Nederlanders deelden duizenden berichten met de hashtag #metoo.

Waar socialemedia-activisme meestal een vrijblijvend karakter heeft – een like hier of een blijk van afkeuring daar – gaat #metoo een stap verder. Slachtoffers van seksueel geweld en seksuele intimidatie zwijgen uit schaamte vaak over wat hun is overkomen. Nu wordt dit taboe massaal doorbroken door voornamelijk vrouwen. Wat is er voor hen veranderd?

De actie begon afgelopen zondag met een tweet van actrice Alyssa Milano, die reageerde op de beschuldigingen aan het adres van filmproducent Harvey Weinstein. Hij zou vrouwen seksueel hebben geïntimideerd en verkracht. Nog dezelfde dag werden soortgelijke acties gestart in Frankrijk (#balancetonporc oftewel ‘verklik je varken’) en Italië (#quellavoltache oftewel ‘die keer dat’).

#metoo volgt op eerdere acties op sociale media die seksueel geweld aankaartten. In Duitsland deelden vrouwen hun ervaringen in 2013 onder de noemer #aufschrei, en in Nederland deden in 2015 tienduizenden mensen hun verhaal met #zeghet. Schrijfster Anke Laterveer begon de actie met een column waarin ze schreef dat ze door haar date in eigen huis was verkracht. Met die ontboezeming kon ze destijds rekenen op veel bijval, maar ook op het hoongelach van „meestal mannen”. „De strekking was: ‘Jij bent veel te lelijk om betast te worden.’”

Lees ook: De machtige Hollywood-producer Harvey Weinstein kon jarenlang vrouwen aanranden en intimideren. Niemand zei iets.

Steeds opener

Laterveer ziet dat de bereidheid om verhalen te delen de afgelopen jaren is gegroeid. Socioloog Ruut Veenhoven van de Erasmus Universiteit Rotterdam noemt dat het resultaat van een trend die „al honderd jaar bezig is”. „We worden steeds opener. Vroeger had je vaste rolpatronen, die verklaarden je gedrag. In onze individualistische samenleving mag je meer jezelf zijn.” Daardoor zijn mensen volgens Veenhoven uitgesprokener over wat hen drijft en bezighoudt.

De meeste reacties via #metoo getuigen van medeleven, zegt Laterveer: „Heel lang hebben we gedacht: sommige dingen horen er een beetje bij. Nu zien we in dat het helemaal niet zo is. Dat je in een drukke tram een stijve voelt. Dat er op een festival altijd wel iemand in je kont knijpt.”

Dat je in een drukke tram een stijve voelt. Dat er op een festival altijd wel iemand in je kont knijpt

Haar observatie wordt ondersteund door de Emancipatiemonitor. Uit deze grootschalige enquête van het SCP en het CBS, die sinds 1990 wordt gehouden, blijkt dat alle mensen vrouwvriendelijker zijn geworden. Met de stelling: ‘Als een vrouw nee zegt tegen seksuele toenadering, bedoelt ze ook nee’, was 78 procent van de mannen en vrouwen het in 1990 bijvoorbeeld ‘helemaal eens’. In 2016 lagen die percentages respectievelijk 13 en 9 procentpunt hoger. In 2000 concludeerde de monitor al: „Vrouwen lijken zelfbewuster te zijn geworden in hun afwijzing van ongewenste intimiteiten en seks.” Die trend wordt in latere edities onderstreept.

Ook in het Nederlandse overheidsbeleid is een lichte verschuiving zichtbaar. Zo geldt in Amsterdam en Rotterdam vanaf 1 januari een verbod op straatintimidatie.

Perfect storm

De ervaringen die de afgelopen dagen werden gedeeld, lopen sterk uiteen: van ongewenst flirtgedrag of billenknijpen tot vrouwen die zeggen dat ze meermaals zijn verkracht. Al het seksueel grensoverschrijdende gedrag wordt op één hoop gegooid. Dat is gerechtvaardigd, vindt Willy van Berlo, expert seksueel misbruik van kenniscentrum Rutgers. „Het gaat over ongewenst gedrag dat heel vervelend is.” Laterveer sluit zich daarbij aan: „Het is niet altijd traumatiserend, maar dat maakt het nog niet normaal.”

Columnist Jutta Chorus sprak socioloog Abram de Swaan, die onderzoek deed naar seksuele intimidatie.

De media hebben bijgedragen aan de maatschappelijke ommezwaai door de laatste jaren gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag breed uit te meten. Denk aan Bill Cosby, Bill O’Reilly en Donald Trump. Van Berlo ziet een wisselwerking. „Doordat er meer aandacht aan wordt besteed, denken steeds meer vrouwen: waarom moet ik dit nog accepteren?”

De onthullingen over Weinstein waren voor #metoo slechts de aanleiding, zegt socioloog Veenhoven. De combinatie van een grote vrouwenbeweging en een steeds opener wordende samenleving deden de rest. Een „perfect storm”, aldus Veenhoven. „Wat we vroeger accepteerden, doen we nu niet meer.”

Hieronder enkele Nederlandse tweets die de afgelopen dagen werden gedeeld in het kader van #metoo.

Twitter avatar Zjemmie Mirjam Mathijssen #MeToo zelfs op onze bruiloft onzedelijk betast door ‘goede vriend’. Ik was met stomheid geslagen en kon niet reageren.
Twitter avatar MarinaVreugde Marina Vreugdenhil Een oom bood geld als ik seks met hem wilde. Ik was 14. Werkgevers die vonden dat ik gewilligheid uitstraalde. Verkracht op m’n 13e. #MeToo
Twitter avatar Marliesvdwalle Marlies Van de Walle Oh en de oudere man die lief deed tegen mijn dochter in de draagzak om zo aan mijn borsten te kunnen zitten #metoo
Twitter avatar Manon_pelle Manon Pellegrims Op m’n werk maakte ‘mijn meerdere’ constant seksueel getinte (ranzige) opmerkingen tov mij en raakte mijn kont aan wanneer hij kon. #MeToo
Twitter avatar meesterbart Meester Bart Vandaag liet ik #metoo rondgaan in de kring. Meisjes van 14, 15 die genoeg te delen hadden. De jongens waren doodstil, de meester incluis.