Cultuur

Interview

Interview

Georg von Habsburg

Foto Zsolt Szigetvary/EPA

‘Het Habsburgse Rijk werd ook door afscheidingsbewegingen vernietigd’

De kleinzoon van de laatste keizer van het Habsburgse Rijk ziet grote parallellen tussen de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog en de huidige tijd. Georg von Habsburg over de betekenis van het Catalaanse conflict voor Europa en de EU.

„Wat er in Catalonië gebeurt, is vreselijk. Veel mensen sympathiseren met ongewapende burgers, maar we moeten bredere ontwikkelingen niet uit het oog verliezen. Hier staat iets veel groters te gebeuren: nationalistische bewegingen komen terug in Europa. Brexit, Catalonië - exact hetzelfde gebeurde honderd jaar geleden. Alles ging toen down the drain, totdat er in 1945 weinig meer van Europa over was dan rokende puinhopen.”

Achter een schnitzel in een formidabel gerestaureerd oud hotel in Boedapest zit een erg bezorgde man. Iemand met historisch perspectief – wellicht teveel, zouden sommigen zeggen. Georg von Habsburg (52) is niet alleen adviseur van de Hongaarse regering en voormalig hoofd van het Hongaarse Rode Kruis, maar ook een kleinzoon van de laatste keizer van het Habsburgse Rijk. Dat rijk, een multinationale staat in Centraal-Europa met één markt, één munt en verregaande bescherming van talloze minderheden en taalgroepen, ging honderd jaar geleden ten onder. Over de precieze oorzaken wordt nog getwist, maar één ding is zeker, zegt Von Habsburg: „Het waren kleine groepen nationalisten die de implosie in diverse uithoeken van het rijk in gang zetten. Eén voor één. Het was een kettingreactie. Het begon met de Serviërs en de moord op kroonprins Ferdinand in Sarajevo. Dat zette de Eerste Wereldoorlog in gang. Velen in het Habsburgse Rijk dachten: dat winnen we, en dan gaat alles terug naar het oude. Dat gebeurde niet. Nationalisten elders in het Rijk maakten van de gelegenheid gebruik om ook voor onafhankelijkheid te vechten. De oorlog breidde zich uit naar grote delen van Europa. Het liep uit op misère, op totale destructie. Dit vormde de voedingsbodem voor het nationaal-socialisme en communisme. Mensen doen er goed aan om juist nu deze historische les niet te vergeten. Wij leven in een tijd waarin dit allemaal terug kan keren.”

We hebben net jaren van crisis gehad. Maar leggen we alles wat we in zeventig jaar hebben opgebouwd daarom in de waagschaal?

Dispuut over Gibraltar

Je kunt dit een apocalyptisch verhaal vinden, zegt Von Habsburg. Maar ook daar ligt een historische parallel: mensen die honderd jaar geleden waarschuwden dat de Servische opstand uit de hand zou lopen, werden óók weggelachen. De Britse premier May had haar officiële aanvraag om de EU te verlaten nog niet ingediend of er brak een dispuut los over de toekomstige status van Gibraltar. Spanje zou een veto krijgen over elke regeling met Londen. „Meteen riep een Britse politicus dat het VK troepen naar Gibraltar moest sturen om de zaak even militair te regelen. Ding dong! Spanje is in de EU. Het VK is ook nog in de EU. Er zijn honderden fora waarin je dit kunt bediscussiëren. Waarom bekritiseerde haast niemand die uitspraak? Waarom was er niemand in het VK die zei, stop met die waanzin? Dan denk je, dit gaat in sneltreinvaart de verkeerde kant op.”

De afspraak was om hier, aan de oevers van de Donau, te praten over de parallellen en verschillen tussen de Europese Unie en het Habsburgse Rijk. In het algemeen. Maar het is net na het Catalaanse referendum, Von Habsburg begint over Catalonië te praten en gaat er bijna twee uur over door. De Catalanen, zegt hij, „hebben alles. Hun eigen taal, rechtbanken, scholen en media. Alles behalve een eigen leger, buitenlandpolitiek, paspoort en ambassades. Ik ken genoeg anderen die jaloers zijn op zoveel autonomie. Neem de Hongaren in Transsylvanië. Die hebben niets.”

Waren de Catalanen naïef?

„Dat geloof ik niet. De afscheidingsbeweging kwam niet toevallig op stoom tijdens de economische crisis. De Catalanen hadden boven hun stand geleefd. Het was economisch een zooitje. Wat doe je, als je in een crisis zit die je over jezelf hebt afgeroepen, en je komt er niet uit? Dan vestig je de aandacht op iets anders, zodat iedereen de andere kant op kijkt. Je probeert het echte probleem steeds harder te verdoezelen. Die truc is uit de hand gelopen. Weinigen hebben gezegd: dit gaat onze economische crisis juist verergeren. Of: straks vallen we uit de EU. Elke gek had ze kunnen vertellen dat je niet zomaar terugkeert in de EU. Ik was als ambassadeur betrokken bij de toetredingsonderhandelingen van Hongarije. Wat je er niet allemaal voor moet doen! Mensen hebben geen idee. Het is járen werk. En: als je zover bent, moeten alle EU-landen jou binnenlaten. Maar veel landen zullen Catalonië niet binnenlaten. Bijna iedereen heeft een klein Catalonië in zijn eigen land.”

Bent u het eens met de kritiek op de Spaanse regering?

„Madrid had het referendum kunnen laten doorgaan en het resultaat kunnen negeren, omdat het ongrondwettelijk was. Dan had je al die tv-beelden niet gehad. Dat heeft de regering niet gedaan. Ze verloor de PR-oorlog. Maar mijn Spaanse vrienden zeggen: we moeten doen wat de wet zegt. Het Hof verklaarde het referendum ongrondwettelijk. Dus moest de regering het vonnis uitvoeren. Ze had geen keus.”

Wat vond u van de reacties elders in Europa?

„Het bleef te lang stil. Ik denk dat de EU meteen duidelijk had moeten maken dat je overal over kunt praten, maar dat de wet de wet is en dat die gerespecteerd moet worden. De Habsburgers hadden de ‘Reichsidee’. Het was een supranationale rechtsstaat met regels om precies dit soort regionale problemen in goede banen te leiden. Die regels golden voor iedereen. Op zo’n systeem is ook de EU gebaseerd. Dat is het fundament van alles wat wij in zeventig jaar hebben opgebouwd. Brussel had daar meer op moeten hameren.”

Lees ook het artikel In Brussel zit niemand te wachten op een onafhankelijk Catalonië. Over de Catalaanse separatisten die actief steun zoeken binnen Europa, maar daar kiest men liever de kant van Spanje.

Wat kunnen de Catalanen nu doen?

„Ze zitten in een hoek. Ik zie maar één uitweg, en dat is dat ze gaan werken aan meer regionalisering van de EU. Landen zijn sterk vertegenwoordigd in Brussel. Burgers ook. Regio’s hebben weinig invloed. Als de Catalanen slim zijn zetten ze regionale structuren op in het Europees Parlement. Zodat er ook gestemd wordt op regionale basis in plaats van alleen op grond van je politieke familie of je land. Ik denk dat veel regio’s daarin geïnteresseerd zijn. Belangen gaan vaak over landsgrenzen heen. Je kunt de macht van natiestaten in Europa niet breken. Maar de regio’s kunnen wel tegenwicht geven, een extra macht vormen in de bestaande structuur.”

Uit de boeken van Stefan Zweig, Joseph Roth en anderen spreekt een tijdgeest, honderd jaar geleden, vol pessimisme en cynisme. Is die sfeer er nu weer?

„Ja, in die zin dat veel mensen de voortekenen niet zien. Toen niet, nu niet. Mijn grootvader, keizer Karl, zag ze wel. Hij wilde de oorlog zo snel mogelijk stoppen. Maar veel Oostenrijkers en Duitsland, onze bondgenoot, wilden doorvechten. Mijn grootvader stond alleen. Hij zag alles in elkaar zakken.”

Mijn generatie, zegt Von Habsburg peinzend bij een Hongaars taartje en een kop rode thee met honing, is zó verwend. We hebben alles. Geen gevechten, nooit oorlog. We reizen door heel Europa zonder paspoort. De meeste Europeanen hebben zeventig jaar vrede en welvaart gehad. Natuurlijk gaan er dingen mis. We hebben net jaren van crisis gehad. Maar leggen we alles wat we in zeventig jaar hebben opgebouwd daarom in de waagschaal? „We leven in la la land. De Spaanse regering mag fouten hebben gemaakt. Maar de Catalanen hebben het nog nooit zo goed gehad. En ze leunen achterover en klagen dat ze ambassadeurs willen in allerlei landen - en heel Europa vindt het sympathiek. Een Catalaan komt op tv, middenin de schermutselingen, met zijn zoon van drie op zijn schouders. Waarom neemt iemand een peuter mee naar een ongrondwettelijke actie? Maar veel Europeanen vinden ook dat sympathiek. Ik houd mijn hart vast. Ze hebben geen idee waar dit toe kan leiden.”

Er is één groot verschil tussen toen en nu. De keizer besefte bij elke beslissing dat de gevolgen daarvan hem veertig jaar later nog konden achtervolgen.

Herkennen we ook dat van honderd jaar geleden?

„In zekere zin, ja. Mijn overgrootvader, Frans Josef, regeerde 68 jaar. 68 jaar! Daar kunnen wij ons niets bij voorstellen. Veel mensen werden geboren onder Frans Josef, gingen naar school, trouwden, en stierven onder Frans Josef. Ze hadden geen idee hoe de wereld er zónder hem uit zou zien. Ook dat was la la land. Maar er is één groot verschil tussen toen en nu. De keizer besefte bij elke beslissing dat de gevolgen daarvan hem veertig jaar later nog konden achtervolgen. Hij kon niet zeggen, zoals politici nu: ‘Och, na mij de zondvloed, ik zit hier maar een paar jaar en daarna heb ik nog een villa in Toscane en een stukje land in Chili.’ De keizer deed aan lange-termijnpolitiek. Politieke leiders nu zijn van de korte baan, en impulsief. Ze geven vooral om de emoties van het moment, en buiten die uit. Ik kan geen betere reden bedenken om juist nu onze geschiedenisboeken af te stoffen en te leren wat de afscheidingsbewegingen ons destijds gebracht hebben. Helaas: niks dan ellende.”

In een eerdere versie van dit artikel stond in de inzet abusievelijk dat Georg von Habsburg de achterkleinzoon is van Karl von Habsburg.