Storm Maria gaf het laatste zetje: Puerto Rico loopt hard leeg

Enkeltje Florida

Odemaris Diaz is een van de tienduizenden Puerto Ricanen die naar het vasteland verhuizen, nu hun eiland failliet is en de hulp na orkaan Maria minimaal blijft. De exodus kan het de Republikeinen nog moeilijk maken in swing state Florida.

Links: Inwoners wassen zich zaterdag met rivierwater uit een pijpleiding in de bergen van Utuado in Puerto Rico. Rechts: een verwoest huis in de noordelijke gemeente Toa Baja, op een foto van donderdag. Foto’s Ramon Espinosa/AP

Vlucht 892 uit San Juan landt iets na vijf uur ’s middags in Orlando. De circa 150 passagiers zijn geen Amerikaanse vakantiegangers, zoals normaal. Het zijn vrijwel allemaal Puerto Ricanen, gedesoriënteerd en zorgelijk kijkend. In de aankomsthal worden sommigen opgewacht door familieleden. De meesten hebben niemand. Ze zijn op zichzelf aangewezen als ze hun koffer, hun enige bezit, van de bagageband hebben gehaald.

Studio NRC

Odemaris Diaz (30) ontvlucht haar geboorte-eiland definitief. Ze wil nooit meer terug. Vorige week is ze al heen en weer gevlogen naar Orlando. Ze huurde een klein appartement en bracht de eerste spullen over. Nu had ze een enkele reis geboekt. Alles wat ze mee kan nemen, een volle rugzak en koffer, heeft ze bij zich.

Sinds orkaan Maria eind september over het eiland raasde, is van haar wijk in de hoofdstad San Juan niets over. „Ik heb sinds die tijd geen stroom meer. Ik heb geen drinkwater. Ik kan niet bellen, of voor mijn ouders zorgen. Op de wegen liggen boomstammen. Het leven is opgehouden.”

Diaz, een zelfstandig pr-adviseur, overwoog al langer Puerto Rico te verlaten. Veel vrienden en familieleden waren al weg. Ze heeft, zoals iedereen, een Amerikaans paspoort en kan zich zo in Florida vestigen. Sinds begin vorig jaar hebben 80.000 Puerto Ricanen het eiland al verlaten. Een meerderheid is in Orlando gaan wonen, waar al een grote Puerto Ricaanse gemeenschap is.

Diaz: „De wederopbouw komt niet op gang. De afgelopen dagen heeft het zwaar geregend, er verliezen alleen maar méér mensen elektriciteit en water. Andere gebieden die zijn getroffen, zoals Florida en Texas, zijn alweer grotendeels hersteld. Maar Puerto Rico heeft geen prioriteit. Ik zie daar geen toekomst meer.”

Orkaan Maria trof een eiland dat al jaren hard leegloopt, zegt de van oorsprong Puerto Ricaanse hoogleraar Geschiedenis Luis Martinez-Fernandez, van de University of Central Florida. „Het pessimisme op het eiland was al heel groot. Door de jarenlange uittocht is de economie verder ingestort. Puerto Ricanen zitten vrijwel allemaal zwaar in de schulden. Opnieuw een huis bouwen is onmogelijk, laat staan een nieuw leven.”

De afgelopen weken hebben volgens hem 25.000 tot 30.000 mensen het eiland verlaten, meestal definitief. De komende vier jaar, schat hij, zullen zeker een half miljoen van de 3,4 inwoners vertrekt. Florida is een goed alternatief. „Het weer is hetzelfde, en ook het eten en de kerken zijn als thuis”, zegt Angel August, een gepensioneerde accountant op het vliegveld. Zijn dochter woont al in Orlando. Hij heeft besloten nu met zijn vrouw de oversteek te wagen. Zijn vrouw heeft astma en kan daar niet meer behandeld worden.

Een verwoest huis in de noordelijke gemeente Toa Baja, op een foto van donderdag 12 oktober. Foto Ramon Espinosa

Koloniale traditie

De economie van het eiland is al in 2006 ingestort. Een fiscale regeling die bedrijven aanmoedigde er te investeren, werd toen afgeschaft. Tijdens de economische crisis in de jaren erop raakte het eiland in de schulden. Eerder dit jaar ging Puerto Rico met een schuld van 73 miljard failliet. „De orkaan verergerde een probleem dat al langer bestond”, zegt Martinez-Fernandez. „De winkels gingen al dicht, de uittocht was allang bezig. Maria was het laatste zetje voor de twijfelaars.”

De semi-koloniale status van Puerto Rico bemoeilijkt de hulp, zegt Luis Martinez-Fernandez. Ten eerste is de wederopbouw in de VS geen prioriteit. Meer dan de helft van de Amerikanen (54 procent) weet niet dat Puerto Ricanen Amerikaanse staatsburgers zijn. Ze hebben geen vertegenwoordiging in het Congres, mogen niet stemmen bij presidentsverkiezingen (wel bij voorverkiezingen). De Jones Act uit 1920 vereist dat alle schepen die het eiland aandoen onder Amerikaanse vlag varen. Daardoor betalen Puerto Ricanen veel meer voor goederen, en kwam de hulp langzaam op gang. Na Maria is deze wet slechts tijdelijk opgeschort.

Het bezoek van president Trump aan Puerto Rico verliep volgens de hoogleraar geheel in de koloniale traditie. Trump gooide rollen keukenpapier naar mensen bij een voedseldistributie. Hij beklaagde zich over de financiële wanorde en het gebrek aan werklust. En hij dreigde via Twitter de noodhulp stop te zetten. Puerto Ricanen, zegt Luis Martinez-Fernandez, herkenden stereotyperingen die ze al decennia horen in de VS. Lui, spilziek, onbetrouwbaar.

Geen klik met Clinton

Onbedoeld kan de exodus grote politieke gevolgen hebben. In Florida wonen nu ruim een miljoen Amerikanen met een Puerto Ricaanse achtergrond. De overgrote meerderheid stemt Democratisch, al is de opkomst relatief laag. Florida is een grote swing state, de hoofdprijs bij iedere presidentsverkiezing. Martinez-Fernandez: „Als de groei doorzet, worden de Puerto Ricanen een grote politieke machtsfactor. In Florida wordt een presidentsverkiezing beslist met kleine marges. Wij hebben Barack Obama in 2008 en 2012 mede deze staat bezorgd. Hillary Clinton had geen klik met onze gemeenschap. De meeste mensen zijn vorig jaar thuisgebleven.”

De Cubanen, nu nog de grootste migrantengroep, stemmen overwegend Republikeins. Hun grote invloed heeft de Cubanen machtig en georganiseerd gemaakt. Puerto Ricanen, zegt Martinez-Fernandez, zijn van oudsher verdeeld. „Iedereen wil de leider zijn. We zijn een gemarginaliseerde groep. Hoofdredacteuren, directeuren of hoogleraren zoals ik zijn schaars. Ik hoop dat dat verandert, als niemand meer om ons heen kan. Zo brengt Maria misschien toch nog iets goeds.”

Lees ook het achtergrondverhaal van redacteur Maartje Somers over het verwoeste Puerto Rico dat een gelijke behandeling eist van de VS.