Recensie

Het spinnewiel en de fiets van Gandhi

Tentoonstelling

Drie vrijheidsstrijders staan centraal in We Have a Dream in de Nieuwe Kerk: Nelson Mandela, Gandhi en Martin Luther King, Jr.

Mandela 1995 Foto Walter Dhladhla / Getty Images

Een spinnewiel. Een fiets. Het verzamelde werk van Shakespeare. Het kladje van een toespraak. Het zijn de enige voorwerpen die te zien zijn op de tentoonstelling We Have a Dream in de Nieuwe Kerk. Het spinnewiel en de fiets waren ooit van Mahatma Gandhi, de werken van Shakespeare werden door Nelson Mandela gelezen op Robbeneiland en aan de toespraak werd geschaafd door Martin Luther King, Jr. Zij zijn de drie vrijheidsstrijders aan wie de Nieuwe Kerk haar grote najaarstentoonstelling wijdt.

Vorig jaar ging die tentoonstelling over Marilyn Monroe, en toen waren er jurken te zien en scripts, valse wimpers en parfumflessen, een forse hoeveelheid prullaria die slechts van één persoon een beeld hoefden te geven. Nu zijn er dus voor drie helden vier voorwerpen, nee eigenlijk vijf, want naast de getypte en met de hand verbeterde tekst van de toespraak die Martin Luther King in 1962 hield ter herdenking van de Proclamation of Emancipation door Abraham Lincoln een eeuw eerder, ligt ook die proclamatie van de afschaffing van de slavernij, zij het in facsimile.

Vier of vijf voorwerpen, het is weinig voor een tentoonstelling, maar in de kerk is het genoeg. Want het belang van de drie wereldverbeteraars, zoals de drie strijders hier worden genoemd, kan beter uitgelegd worden met andere middelen. Alle drie hebben ze een eigen ruimte gekregen, waar door middel van tekstpanelen, foto’s en filmfragmenten over hun leven en werk wordt verteld. Of die filmfragmenten feit of fictie zijn, lijkt er niet toe te doen: bij Gandhi krijgen we fragmenten uit de gelijknamige biopic van Richard Attenborough (1982) te zien, bij Mandela uit Invictus (2009) van Clint Eastwood. Af en toe bekruipt je het gevoel dat je beter een film in zijn geheel had kunnen zien dan deze tentoonstelling, die alleen dingen kan aanstippen.

Wel zou je deze goed getimede expositie kunnen zien als het welkome begin van een geschiedschrijving waarin niet de wording van de natiestaat centraal staat maar vrijheid en gelijkheid. Emancipatie als motor in plaats van nationalisme en uitsluiting. Liever dat kinderen Kings toespraak I Have a Dream leren kennen dan het Wilhelmus.

De tentoonstelling behandelt ook de erfenis van vooral twee van de drie wereldverbeteraars (Mandela wees geweld niet af in zijn strijd tegen de apartheid). Als voorbeelden van hedendaags activisme worden onder meer de Occupy-beweging, Black Lives Matter en Malala Yousafzai genoemd. Uit Nederland komen in korte interviews onder meer aan het woord ‘treitervlogger’ Ismail Ilgun, wetenschapper Philomena Essed, dichter Jerry Afriyie. Curieus is dat er verder geen aandacht is voor de ‘Zwarte Piet is racisme’-actie uit 2011 van Afriyie en Quinsy Gario, toch een mooi voorbeeld van geweldloos protest à la Gandhi en King dat een enorme impact heeft gehad op een samenleving.

En dan is er nog het gebouw waarin de tentoonstelling plaatsvindt, de Nieuwe Kerk, een van de harten van Nederland, waar koningen zich laten inhuldigen en de doden worden herdacht. Een grote videowand waarop de vrijlating van Nelson Mandela in 1990 is te zien, onttrekt het monument voor de zeventiende-eeuwse zeeheld Michiel de Ruyter aan het zicht. Het tekstbordje naast dat monument besluit met de zin ‘Tegenwoordig valt zijn naam steeds vaker in het debat over de slavenhandel van de Republiek.’ We Have a Dream doet verlangen naar meer.