Chaos in Kirkuk na inval van het Iraakse leger

De legers van de twee partijen, beide getraind door de VS, staan nu tegenover elkaar.

De stad behoort niet tot de autonome Koerdische regio maar is sinds 2014 wel in handen van de Koerdische Peshmerga-strijders nadat de Iraakse troepen de stad hadden verlaten vanwege de komst van terreurgroep Islamitische Staat (IS). Foto Murtaja Lateef/EPA

Iraakse regeringstroepen en shi’itische milities trouw aan Bagdad, zijn maandagochtend de regio Kirkuk binnengetrokken. Daar heroverden zij olie- en militaire installaties op de Koerdische strijdkrachten, de peshmerga. Het is de eerste militaire operatie sinds de Koerden op 25 september massaal stemden voor onafhankelijkheid van de Autonome regio Iraaks-Koerdistan in een door Irak als illegaal beschouwd referendum.

De situatie in Kirkuk is verwarrend. Zeker is dat Iraakse troepen voorname olie- en gasinstallaties, de luchthaven en de belangrijke K1-legerbasis in de regio in handen hebben. Volgens persbureau’s AFP en Reuters is ook de stad Kirkuk grotendeels in handen van de Iraakse troepen.

Op de wegen rond Kirkuk was het maandag chaos. Duizenden burgers probeerden zich in veiligheid te brengen, waardoor grote files ontstonden. Tegelijk probeerden andere Koerden de stad juist te bereiken om haar te verdedigen. Sommigen wierpen wegbarricades op om te voorkomen dat peshmerga met hun wapens en voertuigen de stad zouden verlaten.

Over de rol van de verschillende peshmerga-eenheden bij het verlaten van de stad is nog veel onduidelijk. De peshmerga hebben geen centrale bevelstructuur. Sommige eenheden gehoorzamen de KDP van president Barazani, andere aan de PUK van de onlangs overleden Iraakse oud-president Talabani.

Tweespalt

Het was Barzani die vorige maand de toorn van Bagdad uitlokte door het referendum uit te schrijven. De PUK, die dichter bij Bagdad staat, was tot het laatste moment verdeeld over dat referendum. Die tweespalt lijkt zich zondag en maandag ook in Kirkuk te hebben gemanifesteerd.

Bekijk ook de fotoserie: Kirkuk als Koerdische stad is gevallen

Volgens berichten in de plaatselijke media hebben peshmerga die gehoorzamen aan de PUK zich zonder weerstand teruggetrokken van hun posities. The Washington Post schrijft dat de PUK zondag akkoord was gegaan om troepen van de Iraakse presidentiele garde, die uit etnische Koerden bestaat, toe te laten tot de regio Kirkuk. Toen Barzani’s KDP weigerde daarmee akkoord te gaan, zou Bagdad het licht op groen hebben gezet voor een invasie.

Minderheden

Dat een confrontatie tussen Irak en de Koerden in Kirkuk zou plaatsvinden stond vast. De Koerden hebben een historische claim op Kirkuk, en de Koerden zijn er in de meerderheid. Maar de stad behoort officieel niet tot de autonome Koerdische Regio, en er wonen ook grote groepen Arabieren, Turkmenen en andere minderheden. Het feit dat het referendum over onafhankelijkheid ook daar is gehouden, was voor Bagdad een provocatie.

De Koerden bezetten Kirkuk in 2014, nadat het Iraakse leger daar op de loop was gegaan voor Islamitische Staat (IS). Sindsdien streden Irak en de Koerden samen tegen IS. Nu die strijd op zijn einde loopt, wil Bagdad Kirkuk – en zijn olie – terug.

De olievelden rond Kirkuk zijn goed voor een tiende van de Iraakse olieproductie. Sinds 2014 verkoopt en exporteert de autonome Koerdische Regio de olie uit Kirkuk echter rechtstreeks via een pijpleiding naar Turkije, dit in weerwil van de bestaande afspraken met Bagdad. De Iraakse premier Abadi zei maandag dat het zijn ‘grondwettelijke plicht’ was om de ‘natuurlijke rijkdommen’ in Kirkuk te beschermen.

Schuld van politieke leiders

Het gemak waarmee de federale troepen Kirkuk zijn binnengevallen, staat in schril contrast met de nationalistische Koerdische retoriek voor en na het referendum. Voor Horsh Rasool van Gorran, een partij die zich aanbiedt als een alternatief voor de bestaande tweepartijstructuur, is het debacle de schuld van de politieke leiders van zowel de KDP als de PUK.

„Ze moeten allemaal de schuld op zich nemen en hun ontslag aanbieden”, zegt Rasool telefonisch vanuit Suleimaniya. „We moeten nu een noodregering vormen die onderhandelingen aanknoopt met Bagdad, in afwachting van nieuwe verkiezingen.”

Volgens Rasool hebben de Koerdische politici zichzelf wijsgemaakt dat de peshmerga in staat waren om Koerdistan te verdedigen na het referendum. „Met alle respect voor de individuele peshmerga, maar als je strijders hebt die naar verschillende politici luisteren, dan heb je geen nationaal leger maar een verzameling milities. En die zijn geen partij gebleken voor het Iraakse leger.”

Beide partijen in het conflict zijn uitgerust met Amerikaanse wapens en voertuigen en zijn getraind door de VS in het kader van de strijd tegen IS. De vrees dat – nu die strijd tegen IS bijna voltooid is – onderlinge conflicten in Irak opnieuw de kop zouden opsteken, lijkt nu werkelijkheid te worden.

Om die reden hoopten de VS dat Barzani zou afzien van een referendum .

Ironisch genoeg was het juist dankzij de strijd tegen IS dat het Iraakse leger en de shi’itische milities een grote troepenaanwezigheid had vlakbij Kirkuk. Begin deze maand schakelden die IS uit in Hawija, het laatste grote IS-bolwerk in Irak op zo’n 60 km ten zuidwesten van Kirkuk.

In een poging een verdere escalatie tussen de Koerden en Bagdad te voorkomen, probeert Trump beide kampen te vriend te houden.

Export van olie

Een openlijk conflict tussen de Koerden en Irak brengt veel mogendheden in een lastig parket. Turkije was fel gekant tegen het Koerdische referendum, en heeft gedreigd met militaire en economische sancties. Maar Turkije verdient ook veel geld aan de export van Koerdische olie, en het moet rekening houden met Rusland dat zwaar heeft geïnvesteerd in de Koerdische pijpleiding naar Turkije.

Uiteindelijk is voor Ankara de voorbeeldfunctie van belang die een onafhankelijk Iraaks Koerdistan zou hebben voor de eigen Koerdische minderheid. Op maandag schaarde Turkije zich resoluut achter Bagdad. Het legde daarbij wel de nadruk op de aanwezigheid in Kirkuk van strijders van de PKK, de Turks-Koerdische groepering die door Turkije als een terroristische groepering wordt beschouwd.

Washington ziet beide partijen als noodzakelijke partners in de eindstrijd tegen IS. Maar het weet dat partij kiezen tegen Bagdad alleen tot gevolg zal hebben dat Irak nog meer in de Iraanse invloedssfeer belandt dan nu al het geval is. De VS-ambassade in Bagdad sprak maandag zijn steun uit voor „het vreedzame herstel van het federaal gezag in alle betwiste gebieden”. Tegelijkertijd was er een oproep aan alle partijen om „onmiddellijk elke militaire actie te beëindigen en de rust te herstellen”.

Midden-Oostencolumnist Carolien Roelants legt in deze video uit waar de verdeeldheid van de Koerden vandaan komt, maar waarom Turkije en Iran het referendum vrezen.