Recht & Onrecht

Ook de Spaanse grondwet was een product van illegaal handelen

Grondwetten kunnen een dwangbuis vormen, zoals in Spanje. Het omstreden Catalaanse referendum is ook een zuivere democratische expressie. Jan Willem van Rossem in de Europacolumn.

2017-09-26 14:16:18 Profiel Catalonië aan vooravond van voorgenomen referendum over Catalaanse onafhankelijkheid. ANP INFOGRAPHICS

Door Jan Willem van Rossem

“Je kunt bezwaren maken tegen een wet. Je kunt proberen die wet af te schaffen, maar uiteindelijk kun je niet voorbijgaan aan de wet.” Dit zei Eurocommissaris Frans Timmermans woensdag in het Europees Parlement over de Catalaanse afscheidingskwestie. De uitspraak van Timmermans verwoordde daarmee in feite het standpunt van de Spaanse premier Rajoy. Die stelt kortweg: “Wat niet rechtmatig is, is niet democratisch”, en serveert daarmee resoluut het onafhankelijkheidsreferendum  dat eerder al door het Spaanse constitutionele hof illegaal verklaard was. af.

Hebben Timmermans en Rajoy gelijk? Dat is maar hoe je het bekijkt. De wet waar Timmermans naar verwijst is de Spaanse grondwet. Dit document legt de soevereiniteit bij het Spaanse volk en bepaalt dat de constitutie is gebaseerd op de ondeelbare eenheid van de Spaanse natie. In dat licht was het weinig verrassend dat het constitutionele hof het referendum als illegaal te bestempelde. Een soeverein Catalaans volk, dat recht heeft op zelfbeschikking, bestaat volgens de Spaanse grondwet simpelweg niet.

Willen de Catalanen toch aanspraak maken op het recht op zelfbeschikking, dan zullen zij, volgens de redenering  van het hof, ervoor moeten zorgen dat de Spaanse grondwet wordt aangepast. Iedereen kan op zijn vingers natellen dat dit natuurlijk nooit gaat gebeuren. Het vereist een bijzondere parlementaire meerderheid en die is voor een soevereine status voor Catalonië in de verste verte niet te vinden. Zo bezien is er voor Catalanen die, om wat voor redenen dan ook, onafhankelijkheid wensen maar één realistische uitweg: revolutie. Geen revolutie met barricades en geweld, maar een juridische revolutie: een breuk met de heersende constitutionele orde door desalniettemin onafhankelijkheid uit te roepen.

Verhullend

Bij Europese politici gaat zo’n revolutie er niet in. Respect voor rechtsregels vormt immers, meer dan wat dan ook, het fundament van de Europese Unie. De reactie van de Europese politici is dus  begrijpelijk. De rechtsgemeenschap heeft Europa veel en ver gebracht. Het benadrukken van het belang van regels werkt echter ook verhullend. Het maskeert dat ook de Spaanse grondwet zelf in wezenlijke zin het resultaat is van een revolutionaire daad. En dat is niet vreemd: een grondwet is doorgaans het begin van een nieuwe ordening. De daad waarmee zij wordt gesticht is dus zelf geen onderdeel van die ordening en staat hier buiten.

Dit zet de uitspraken van Timmermans en Rajoy in een ander daglicht. Verwijt de pot de ketel hier niet een beetje dat hij zwart ziet? Het Spaanse volk zit nu comfortabel verscholen achter de schutting van grondwet en rechtsstaat. Maar er zijn in de Spaanse geschiedenis meerdere momenten geweest waarop aan een nieuw constitutioneel avontuur werd begonnen. Pas nadat  zo’n avontuur werd afgedicht met een grondwet, was er sprake van juridische legitimatie. Op het politieke moment van handelen werd echter ingegaan tegen de wet.

Stichtingsmoment

De Spanjaarden staan hierin niet alleen. In de meeste Europese landen zijn grondwetten het product van  een revolutionair stichtingsmoment. Waren dit telkens onrechtmatige handelingen? Binnen het formalistische juridische idioom van Timmermans en Rajoy meestal wel. Waarmee meteen de beperkingen van dit idioom zijn aangetoond voor discussies over onafhankelijkheid.

Men kan de Catalaanse separatisten veel verwijten, ook in juridische zin. Rond de totstandkoming van het referendum zijn parlementaire procedures afgeraffeld; de beloofde opkomstdrempel is op het laatste moment niet ingesteld. An sich druist het Catalaanse onafhankelijkheidsreferendum echter niet per se in tegen de democratie. In zekere zin is het juist de meest zuivere expressie hiervan. Het referendum blijkt binnenkort namelijk misschien wel de democratische oerknal van een nieuwe wettelijke orde.

Minder krampachtig

Betekent dit nu dat we in Europa een Catalaanse losmaking van Spanje moeten toejuichen? Dat hoeft nu ook weer niet, alleen al omdat dat allerlei complicaties omtrent EU-lidmaatschap zal opwerpen. Wel is het gepast om minder krampachtig om te gaan met de mogelijkheid voor de inwoners van Catalonië om zich hierover uit te spreken. Pro-onafhankelijkheidspartijen in Catalonië proberen al sinds 2012 een volksraadpleging af te dwingen. De huidige chaos had vermeden kunnen worden als Madrid niet steeds op basis van rigide argumenten zo hard de deur had dichtgesmeten.

Grondwetten zijn waardevol en essentieel voor het functioneren van  democratie en rechtsstaat. In bepaalde situaties kunnen zij echter het karakter krijgen van een dwangbuis, die vrijheid in de weg staat. Dit laatste is nu het geval met betrekking tot Catalonië. Beter zou het zijn het recht op zelfbeschikking van de Catalanen serieus te nemen en vandaar te kijken naar een voor zoveel mogelijk partijen aanvaardbare oplossing.

De Europacolumn verschijnt regelmatig en wordt geschreven door onderzoekers van Renforce, Universiteit Utrecht. Jan Willem van Rossem is universitair docent staatsrecht.

Blogger

Folkert Jensma

Journalist en jurist Folkert Jensma (1957) werkt sinds 1985 voor NRC Handelsblad op de terreinen bestuur, justitie, politiek en Europa. Hij schreef als correspondent Brussel over de Europese eenwording door de verdragen van Schengen in 1985 en van Maastricht in 1992. Als hoofdredacteur, tot september 2006, was hij mee verantwoordelijk voor de introductie van nrc.next, de bijlage Opinie & Debat, het magazine M en de introductie van Europa- en Wetenschapspagina's in de dagkrant. Sindsdien schrijft hij als commentator recht en bestuur hoofdartikelen, jurisprudentie-rubrieken en columns voor NRC Media. Voor zijn columns ontving hij in 2013 de Jacques van Veen jubileumprijs en in 2014 de J.L. Heldringprijs.