Opinie

Dove is niet de eerste die zwarte mensen wit wast met zeep

Zeepaffiches Door de eeuwen heen lijken racisme en zeep onafscheidelijk met elkaar verbonden. Ook nadat in de 18de eeuw het belang van zeep in het Westen was doorgedrongen.

Zeepaffiches uit begin 19de eeuw (boven), 1910 (midden) en 1884 (onder).

Het was een roerige week voor Dove, Unilevers cosmeticabedrijf. Op internet was een filmpje te zien waarin een zwarte vrouw bij het uittrekken van haar T-shirt in een witte vrouw verandert, alsof de betreffende douchecrème de zwarte vrouw had ‘schoongewassen’. Hoewel het zwarte model in de Britse krant The Guardian aangaf dat het filmpje, op internet teruggebracht tot enkele ‘snapshots’, een ongelukkige inkorting was van het origineel, een dertig seconden durende tv-reclame, werd het bedrijf op sociale media beschuldigd van racisme.

Sommigen wezen op eerdere, ‘racistische’ blunders van het bekende douchemerk; dit kon geen toeval zijn. Anderen gingen nog verder terug in de tijd; zij zagen in de gewraakte reclame een continuïteit van racistische zeepreclames uit de vorige eeuw.

Het harde, welriekende zeepblok werd in de negende eeuw geïmporteerd uit het Midden-Oosten, waar in steden als Aleppo en Damascus een lucratieve zeepindustrie ontstond. Niet dat veel Europeanen zeep gebruikten; jezelf regelmatig wassen werd geassocieerd met de islamitische Moren, die zichzelf om godsdienstige redenen vaak wasten. Volgens de Europese christen was dat broodnodig, want de Moor, die in de beeldvorming een zwarte huidskleur had, was inherent smerig. Tijdens de Spaanse Inquisitie was het in bezit hebben van zeep daarom een verdachte zaak; „de verdachte stond erom bekend een bad te nemen” is een vaak voorkomende zinsnede in inquisitiedocumenten.

Lees ook: Blunder van cosmeticabedrijf Dove past in een pijnlijke traditie, over de campagne van Dove waarover ophef ontstond.

Pas in de achttiende eeuw werd het belang van zeep in het Westen duidelijk, na de wetenschappelijke constatering dat veel ziektes zich door gebrek aan hygiëne sneller verspreidden. Halverwege de negentiende eeuw werd het zeepblokje een betaalbaar massaproduct, dat niet veel later door onder andere de Britse zeepfabrikant Lever Brothers (dat later opging in Unilever) succesvol aan de man werd gebracht.

De bijbehorende reclames gingen gepaard met racistische afbeeldingen waarin zwarte mensen met een zeepblokje werden witgewassen. De boodschap: een witte huid is schoon, een zwarte huid moet worden gereinigd. Veel zeepreclames uit die tijd doen sterk denken aan de eeuwenoude fabel Het witwassen van de Ethiopiër van de Griekse dichter Aisopos, over de man die zijn zwarte slaaf schrobde omdat hij dacht dat zijn huidskleur vuil was vanwege verwaarlozing door de vorige eigenaar. Het enige verschil: in de fabel blijft de zwarte man zwart, in de zeepreclames veranderen zwarte mensen in witte personen.