Recensie

Meeleven met de angsten van Mata Hari

Expositie in Leeuwarden

Friesland omarmt, 100 jaar na haar executie op 15 oktober 1917, haar verloren dochter Margaretha Zelle in de expositie Mata Hari: de mythe en het meisje.

Als danseres Mata Hari bekoorde de Friezin Margaretha Zelle Parijs in 1905. Foto P. Boyer, Collectie Fries Museum

Mort’ staat er in sierlijke, zwarte letters op het doodvonnis van Mata Hari. Het document ligt prominent in het midden van de zaal, de letters na honderd jaar nog even onverbiddelijk. Je kunt er niet omheen, zoals ook Mata Hari niet aan haar dood kon ontsnappen. Op 15 oktober 1917 werd de 41-jarige exotische danseres in de Franse stad Vincennes geëxecuteerd nadat ze was veroordeeld voor spionage.

Honderd jaar later is haar strafdossier eindelijk vrijgegeven. Wat vertelt dit over de Friese Margaretha Zelle, de vrouw achter het beroemde personage Mata Hari? Is zij terecht geëxecuteerd?

Zestien verhoorverslagen, rechtbankverslagen, haar doodsvonnis en diverse correspondentie van Margaretha Zelle en Franse, Duitse en Britse inlichtingendiensten geven daar uitsluitsel over. „Met die primaire bronnen konden we haar spoor heel precies volgen”, vertelt conservator Hans Groeneweg. „Ze woonde in Parijs, waar ze in 1905 doorbrak met haar alter ego Mata Hari. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, sloten de theaters en kon ze niet meer optreden. Door te spioneren voor de Duitsers, had ze toch een inkomstenbron. Maar de Franse inlichtingendienst had haar door. Ze namen haar in dienst en lieten haar in de waan dat ze spioneerde voor Frankrijk. In werkelijkheid konden ze haar en haar Duitse contacten zo in de gaten houden en haar uiteindelijk ontmaskeren als dubbelspionne.”

Voor een leek zijn de ellenlange verslagen een hele kluif om door te werken, maar het Fries Museum verpakt de documentatie in een expositie die het midden houdt tussen een detective en een biografie.

Uit een geheime briefwisseling blijkt hoe Margaretha Geertruida Zelle ertoe kwam Mata Hari te worden. Lees ook over de geheime brieven van Mata-Hari: „Om fatsoendelijk te blijven, heb ik niet lang meer de tijd.”

Die detective begint met de aanloop naar haar executie tijdens de Eerste Wereldoorlog. De zwarte muren van de tentoonstellingszaal zuigen je op in Margaretha Zelle’s laatste, donkere dagen in de cel. „Ik maak me erge zorgen en ik huil voortdurend. […] U kunt zich niet indenken hoe ik lijd. Alstublieft, laat me vrij, ik kan het niet langer uithouden”, schrijft zij aan de rechter.

De brieven waarin Margaretha bepleit dat ze haar daden niet zo kwaad bedoeld heeft, hangen aan de muur. Maar ze kunnen de barse mannenstem die uit speakers klinkt en de beschuldigingen hardop door de borstkas van de bezoeker heen dreunt, niet dempen. Zelle put troost uit een klein, katholiek gebedenboek. Het ligt achter het enige raam in de zwarte muur van de tentoonstellingsruimte. Dat raam toont flarden van hoopvollere tijden uit een ander deel van de tentoonstelling: schimmen van de wulps en sensueel dansende Mata Hari, geprojecteerd op witte, doorschijnende doeken.

Diverse objecten van de kinderen van Margaretha, Collectie Fries Museum, Leeuwarden. Foto Erik en Petra Hesmerg

Het succes van haar sierlijk bewegende schim op de witte doeken omringt je, eenmaal aangekomen in die zaal. Vanaf de wanden staart de levensgrote beeltenis van Mata Hari je van meerdere kanten uitdagend aan. Twee overdadig versierde ijzeren cups bedekken haar borsten. Een extravagante hoofdtooi met een met diamantjes bezette zwaan bovenop, maakt de outfit af. Durf je mijn lichaam te bekijken?, lijken haar indringende ogen te zeggen. De exotische dans op Javaanse muziek van Mata Hari (Maleis voor ‘Oog van de Dageraad’) was geïnspireerd op Zelle’s verblijf in Nederlands-Indië. Het sloeg aan in Europa: op haar hoogtepunt in 1907 was ze miljonair en trad op in alle grote Europese theaters.

Koperen rammelaar van Non, Collectie Fries Museum, Leeuwarden. Foto Erik en Petra Hesmerg

Toch zijn het juist de schaarse dagelijkse voorwerpen in de tentoonstelling die indruk maken. De plakboeken waarin Zelle zorgvuldig de eerste tandjes en woordjes van haar kinderen noteerde. De koperen rammelaar van haar dochter Nonnie. Haar liefde voor het moederschap schemert erin door. Omdat haar ex-man weigerde alimentatie te betalen, was dat ideale leven onbereikbaar. „Ik ben moe van dat vechten tegen het leven en ik wil een van tweeën: óf Nonnie bij me en een fatsoenlijke moeder zijn óf ik ga leven zoals me hier zo schitterend wordt aangeboden”, schreef Zelle in een van haar brieven. Noodgedwongen koos ze voor het laatste.

Lees ook over de veiling vorig jaar van Mata Hari’s persoonlijke objecten: Eigendommen van Mata-Hari in geldnood

Het geschreven archief over Margaretha Zelle vormt een minutieus verslag over haar beweegredenen en levensloop. Dat weet het Fries Museum knap invoelbaar te maken met voice-overs die op de toeschouwer inpraten en de tekst tot leven brengen en het spel met licht en donker. Het laat je meeleven met Zelle’s angst voor de dood, het verlangen naar haar kind en de strijd voor haar eigen onafhankelijkheid. Met het meisje achter de mythe.