Column

Fugu is een vis

Nobelprijswinnaar Ishiguro verhuisde op jonge leeftijd naar Engeland. In 1989 keek hij uit naar hoe het land zou veranderen in een homogene mix van culturen.

Een fugu. Screenshot van YouTube

Er bestaat een kort verhaal uit 1983 van Kazuo Ishiguro dat ‘Een familiediner’ heet. Nu de schrijver sinds een week een nobelprijslaureaat is, is de verleiding groot om er al bij voorbaat vanuit te gaan dat het erg goed is geschreven. Dat kersverse vooroordeel wordt al in de tweede zin bevestigd.

De eerste zin is onbeduidend: ‘Fugu is een vis die aan de oostkust van Japan wordt gevangen.’ Het zou de openingszin van een Wikipedialemma kunnen zijn. Maar Ishiguro laat er een zin op volgen die niet alleen grappig is, maar ook in één klap het hele verhaal onder stroom zet en vaart geeft. Weet u wat? Ik maak er een puzzel van. Ik geef u tot het einde van deze column de tijd om zelf zo’n zin te bedenken.

Kazuo Ishiguro is geen Japanner, maar een Engelsman. Hij is in Engeland opgegroeid en heeft de Engelse nationaliteit. Maar hij is geboren in Nagasaki. In een interview uit 1989 dat in zijn Engelstalige Wikipedialemma wordt geciteerd, zegt hij daarover: ‘Ik ben niet echt Engels omdat ik ben grootgebracht door Japanse ouders in een huis waar Japans werd gesproken. Mijn ouders realiseerden zich niet dat we zo lang in dit land zouden blijven en zagen het als hun verantwoordelijkheid om mij in contact te houden met Japanse waarden. Ik heb werkelijk een andere achtergrond. Ik denk anders.’

Het verhaal ‘Het familiediner’ gaat over de gevolgen van migratie. De ikfiguur keert na een verblijf in het buitenland terug naar zijn vader en zus in Japan. In het verhaal wordt slechts een miniem percentage uitgesproken van wat er werkelijk speelt. De verloren zoon eet vis met zijn vader en zus en op de herhaalde vraag of hij voorgoed terug is gekomen, antwoordt hij telkens weer dat hij dat nog niet weet. Maar onder de oppervlakte van dit familietafereel gaat een diepe afgrond schuil van schuldgevoelens, vooral jegens de afwezige moeder. Zij vond dat zij had gefaald als moeder omdat haar zoon was geëmigreerd en de zoon beseft dat. De moeder spookt rond in het verhaal in de vorm van een put die behekst zou zijn en een foto. De vader voelt zich schuldig over het failliet van zijn bedrijf. Zijn compagnon heeft zelfmoord gepleegd en zijn gezin in de dood meegenomen.

Terwijl Engeland de Nobelprijs viert als een nationaal succes en doorgaat met het afsluiten van het eiland van de buitenwereld omdat niets zo gevaarlijk is als immigratie, lees ik dat Ishiguro in hetzelfde interview heeft gezegd: ‘Uiteindelijk wordt het een grappige, homogene mix van culturen. Dit is iets dat steeds normaler zal worden: mensen met een gemengde culturele achtergrond. Dat is de kant die de wereld op gaat.’

De tweede zin van het verhaal is als volgt: ‘De vis heeft een speciale betekenis voor mij sinds het moment dat mijn moeder is gestorven door er één te eten.’ Het wordt niet gezegd dat de vader zijn zoon en dochter fugu voorschotelt, maar het kan bijna niet anders.