Cultuur

Interview

Interview

Foto Merlijn Doomernik

‘Alle kunst is politieke kunst’

Hiwa K

De Iraaks-Koerdische kunstenaar Hiwa K is sinds zijn deelname aan de Documenta en de Biënnale in Venetië een van de rijzende sterren van de internationale kunstwereld. Zijn werk is nu te zien in De Appel in Amsterdam.

Blootsvoets en in kleermakerszit vlijt Hiwa K (42) zich neer op de rode matten van de boksring van El Otmani Gym, een vechtclub in Amsterdam Nieuw-West. Met zijn grijzende baard en zijn zachtaardige ogen ziet de Iraaks-Koerdische kunstenaar er niet bepaald uit als een vechtersbaas. Hij praat met zachte stem en maakt een verlegen indruk. Toch wilde hij juist hier afspreken, tussen de touwen van de ring, omringd door boksballen.

De sportschool vormt het decor van zijn recentste videowerk Pin-Down dat sinds deze week te zien is in de nieuwe presentatieruimte van De Appel, hier om de hoek in Broedplaats Lely. In die video-installatie is te zien hoe Hiwa K worstelt met Bakir Ali, een Koerdische taxichauffeur die, net als hij, uit Irak is gevlucht en nu in Berlijn woont. Tijdens de vechtpartij praten ze over filosofische onderwerpen als existentialisme, stateloosheid en culturele dominantie.

Hiwa K is nog bezweet van de filmopnames die hij zojuist heeft afgerond. Het was een fijn gevecht, zegt hij, waarin belangrijke thema’s als de Koerdische kwestie aan bod zijn gekomen. „Bakir en ik kennen elkaar uit Irak. Ik had hem ruim vijftien jaar niet gezien, totdat ik hem enkele jaren geleden in Berlijn tegenkwam in een taxi. Net als ik is hij autodidact en zat hij vroeger altijd met zijn neus in de boeken in de Al-Awqaf-bibliotheek. Door zijn werk in de taxi is hij in contact gekomen met grote Duitse filosofen. Toen Rüdiger Safranski eens in zijn auto stapte, zei Bakir: ik ken al uw boeken. Dat vond Safranski wel indrukwekkend: een immigrant, een taxichauffeur, die met hem over Nietzsche kon praten. Zo is Bakir ook goed bevriend geraakt met Peter Sloterdijk. Hij heeft zijn boeken van het Duits naar het Koerdisch vertaald.”

Wat is het doel van deze filosofische worstelsessie? Wordt het gesprek beter van een houdgreep?

„Tijdens het worstelen zet je elkaar onder druk, zoals je ook in een gesprek doet. Soms komt de discussie daardoor op onverwachte zijsporen terecht. Bakir is heel academisch, in controle over zijn gedachten. Als we praten, onderbreek ik hem voortdurend. Ik plaag hem met ideeën en vragen en daarmee beïnvloed ik zijn denken. We proberen elkaar niet al te erg pijn te doen. Maar we klemmen elkaar wel stevig vast. Soms analyseert hij mijn werk terwijl ik nauwelijks nog kan ademen.”

Hiwa K, De Appel, AmsterdamFoto Cassander Eeftinck Schattenkerk

Dat klinkt als een kruisverhoor.

„Dat is het soms ook. Maar het moet wel grappig blijven, we mogen de humor niet verliezen. Er zit geen enkele logica in. Dat is het mooie. Ik wil niets illustreren, zeker geen ideeën. Een idee is als een taxi, zeg ik altijd, die brengt me naar het station. De reis begint pas in de trein. Er zit veel nonsens tussen, maar soms kun je iets moois destilleren uit die onzin.”

Het is niet gemakkelijk het oeuvre van Hiwa K in een paar woorden te omschrijven. Hij organiseerde performances met muzikanten, tapdanste op zijn eigen hartslag en kookte met collega-kunstenaars terwijl zijn moeder hem via Skype aanwijzingen gaf. Zijn grote doorbraak beleefde hij twee jaar geleden op de Biënnale van Venetië met een sculptuur, The Bell, een kerkklok die hij in Italië had laten gieten uit militair afval uit de Golfoorlogen. Op de Documenta in Kassel toonde Hiwa K deze zomer een stapeling van rioolbuizen die door de kunstenaar tot vrij comfortabele slaapplekken voor daklozen waren ingericht.

Ja, beaamt Hiwa K, zijn werken zijn nogal uiteenlopend. „Maar allemaal gaan ze op een eenvoudige manier over urgente onderwerpen. Mijn kunstwerken ontstaan door de mensen die ik ontmoet, de verhalen die ik hoor. Ik zie mijzelf als een monnik met een bedelschaal, kloppend op deuren en smekend om voedsel. Ik ben geen kunstenaar die alles zelf verzint, ik heb mensen nodig. Zonder hen ben ik een leeg vat.”

Het tweede nieuwe werk dat Hiwa K in De Appel toont, deDutched, speelt zich ook af in Amsterdam Nieuw-West. In dit langlopende project gaat de kunstenaar op zoek naar de aanvallers van K, een fictief personage dat vaker voorkomt in zijn werk. Deze K werd in 2001 tien keer in zijn rug gestoken en voor dood achtergelaten in de sneeuw. De beschrijving die Hiwa K in de zaaltekst geeft van de bewuste avond, is glashelder: „[...] Ik keek naar de onderkant van de brug. Mijn longen waren koud en bloed druppelde in mijn longen. Elke druppel was verwarmend. Het was aangenaam.”

Het lijkt alsof u het verhaal uit de eerste hand heeft gehoord. Bestaat K echt, of bent u het zelf?

„K kan iedereen zijn. Hij heeft hier vlakbij gewoond, in de buurt van station Lelylaan. Driehonderd meter hier vandaan is hij door vier mensen aangevallen. K had de daders destijds geïdentificeerd, maar geen aangifte gedaan omdat hij niet wilde dat ze naar de gevangenis zouden gaan. Net als hij waren ze immigranten, slachtoffers van de maatschappij, vond K. Zelf heeft K zich ook nooit welkom gevoeld in Nederland. De slechtste jaren van zijn leven waren hier, zegt hij. Ook als gematigde moslim voelde hij zich erg gediscrimineerd. Om die reden is hij ook vertrokken.”

U bent te voet uit Irak gevlucht, via Iran, Turkije, Griekenland en Italië. Waarom bent u vertrokken?

„Daar kan en wil ik niet over praten.”

Toen u in Europa aankwam, bent u eerst een opleiding tot flamencogitarist gaan volgen.

„Flamenco is mijn passie. Ik luisterde al naar de muziek van Paco Peña toen ik nog in Irak woonde. Het was een droom om bij hem te mogen studeren aan het Rotterdamse conservatorium. In Duitsland heb ik een paar jaar professioneel gespeeld als gitarist. Maar in 2005 kreeg ik een blessure aan mijn middelvinger. Daardoor ben ik teruggekeerd naar de kunst. Al blijf ik hoop houden dat ik ooit weer op dat niveau kan spelen. Mijn naam is Hiwa, dat betekent hoop.”

In Irak schilderde u in een sociaal-realistische Sovjet-stijl. Was u op de hoogte van westerse kunst?

„Een beetje, maar ik weet eigenlijk nog steeds niks van westerse kunst. Toen ik in 2005 opnieuw begon met studeren, bladerde ik door zo’n dik kunstgeschiedenisboek. Ik dacht meteen: dit zijn te veel kunstenaars, die ga ik nooit allemaal onthouden. Ik kom niet voort uit de traditie van de Griekse klassieke kunst of de barok. Ik heb een achterstand van ten minste duizend jaar kunstgeschiedenis, die haal ik nooit meer in. Daarom besloot ik te gaan bevragen wat westerse kunst precies is.

Foto Merlijn Doomernik

„Mijn eerste kunstproject was de aanmelding aan de kunstacademie in Mainz. Dat deed ik met een portfolio die ik had geleend van een vriend die was beïnvloed door mijn oude sociaal-realistische schilderijen. Dat was natuurlijk een gimmick. Tijdens mijn studietijd heb ik nauwelijks iets fysieks gemaakt. Alle studenten hadden op de academie een muur waarop ze hun werk moesten laten zien. Andere studenten hingen die helemaal vol, maar ik schilderde die muur alleen maar wit en ging er dan voor staan en het werk acht uur per dag verdedigen. Ik werd gezien als de luie kunstenaar, die niets uit zijn handen kreeg.”

Dat klinkt als conceptuele kunst.

„Ja misschien, maar ik had geen enkel benul van conceptuele kunst. Voor mij ging het om existentiële vragen: waarom ben ik gestopt met kunst maken, wat ben ik hier eigenlijk aan het doen? Voor mijn eindexamenwerk biechtte ik alle leugens op tijdens een soort openbare rechtszitting. Ik had zeven computers opgesteld met Skype-verbindingen naar mensen die me verdedigden: een advocaat, maar bijvoorbeeld ook de Britse kunstenaar Simon Starling en de Antwerpse museumdirecteur Bart De Baere. Ik wist het academiebestuur ervan te overtuigen dat mijn valse aanmelding wel degelijk een eigen kunstproject was. Omdat ze geen zin hadden om er een echte zaak van te maken, mocht ik afstuderen.”

Nu toont u uw werk op de Documenta. Voelt dat als voldoening?

„Sommige mensen zeggen: nu ben je een ster. Nee, zeg ik, ik ben een maan en een halve maan is goed genoeg voor mij. Wat mij betreft is er niets veranderd. Ik merk alleen dat er meer vraag is vanuit de markt om werk te produceren. Soms heb ik het werk nog niet eens gemaakt of mensen willen het al kopen. Gelukkig zetten mijn galeries mij niet onder druk. De kunstmarkt heeft iets fetisjistisch, in de laatste dertig jaar is kunst steeds meer een soort koopwaar geworden. Op veel westerse kunstacademies word je opgeleid alsof het kunstenaarschap een doorsnee baan is, en je werk een product dat je gaat verkopen. Maar kunst heeft ook betekenis.”

Is de politieke inhoud het belangrijkste aspect van uw werk?

„Wat mij betreft bestaat er geen non-politieke kunst. Ook als je abstracte schilderijen maakt, toon je een politieke positie en die moet je kunnen verantwoorden. Je bent nooit neutraal. Het startpunt van mijn werk is altijd een persoonlijk verhaal. Ik begin met mijzelf, of met het verhaal van iemand die ik ken. Zoals K. Van daaruit snijd ik onderwerpen aan die ons allemaal aangaan.”

In De Appel toont Hiwa K de video A View From Above, die ook op de Documenta te zien was. Daarin vertelt het personage K hoe hij, toen hij in Europa asiel aanvroeg, zijn thuisstad moest omschrijven. Tot in detail weet K de straten te beschrijven en toch gelooft de immigratie-officier hem niet. Die kende de stad namelijk alleen van de kaart en bekeek haar vanuit de lucht, terwijl K het straatniveau beschreef. Vanwege de verwarring die zo ontstond, werd K vijf jaar lang niet geaccepteerd als vluchteling.

Hiwa K, De Appel, AmsterdamFoto Cassander Eeftinck Schattenkerk

Is het een waargebeurd verhaal? Het is in uw kunstwerken vaak moeilijk om feiten en fictie te onderscheiden.

„Die vaagheid is voor mij belangrijk. Ik wijs niet graag met mijn wijsvinger naar dingen, ik wijs met mijn pink. De poëzie van het werk zou doodslaan als je het te veel uitlegt. Ik houd van die indirectheid. Niet omdat ik mensen wil verwarren, maar om meer ruimte te laten voor de dichter in jou.”

Hiwa K: To remember, sometimes you need different archeological tools. T/m 16 dec in De Appel, Schipluidenlaan 12, Amsterdam. Inl: deappel.nl