Opinie

Regeerakkoord: gemiste kans of knap staaltje werk?

Reacties Vijf reacties op het regeerakkoord. Van onder anderen een milieu-activist, een econoom en een migratie-scepticus.

De fractieleiders geven een toelichting op het regeerakkoord Foto: ANP / Bas Czerwinski. Illustraties: Hajo

Nog groter belastingparadijs

Rutte III benut de uitgelezen kans niet om in economisch goede tijden de Nederlandse economie structureel te hervormen en financieel stabieler te maken. Rutte III breekt volledig met de budgettaire orthodoxie van vorige kabinetten door 6,4 miljard lastenverlichting uit te delen en 7,9 miljard meer uit te geven in 2021. De investeringen in onderwijs, onderzoek, duurzaamheid en infrastructuur nemen met een miljard of drie toe. Maar door de extreem lage rente was dit het moment geweest om daarin fors meer te investeren.

Kabinet-Rutte III voert te weinig structurele hervormingen door op de arbeidsmarkt, woningmarkt, pensioenen en de financiële sector. De verschillen tussen vaste werknemers, flexwerkers en zzp-ers worden te weinig verkleind bij de belastingen, pensioenen en arbeidsongeschiktheidsverzekering. Het eigen huis wordt weer niet in box 3 ondergebracht, waardoor fiscale prikkels voor hoge hypotheekschulden blijven bestaan. Rutte III heeft geen serieuze agenda voor de zeer grote Nederlandse financiële sector.

De belastingplannen zijn een gemiste kans, de zoveelste: 6,4 miljard lastenverlichting zonder een belastinghervorming en nul (!) effect op de structurele werkgelegenheid. Miljarden worden uitgedeeld aan onverstandig beleid: vlaktaks, lagere belastingen in box 3, lager eigenwoningforfait, lagere vennootschapsbelasting en afschaffing van de dividendbelasting voor buitenlanders. Nederland gaat daarmee agressief internationaal concurreren met de belastingen en wordt een nog groter belastingparadijs.

Bas Jacobs is hoogleraar economie aan de Erasmus School of Economics.

Realistisch over migratie

Op het terrein van asielmigratie bevat het regeerakkoord een aantal fundamentele beleidsveranderingen. Opvang in de regio is een speerpunt. Het kabinet wil inzetten op „veilige plaatsen” voor vluchtelingen en die „dichtbij huis bescherming, hulp en kansen bieden”. Dat neemt „de noodzaak weg om verder te migreren”. Wie dat desondanks wel doet wordt teruggestuurd naar „de opvang in de regio conform het ‘veilig derde land’ principe”. De voorgenomen verhoging van het ontwikkelingssamenwerkingsbudget richt „zich in het bijzonder op de oorzaken en gevolgen van migratie”. Een gemiste kans is wel dat het kabinet aan extreme bevolkingsgroei – waarschijnlijk een belangrijke grondoorzaak van toekomstige asielmigratie – weinig aandacht besteedt, terwijl dit probleem bovenaan de internationale agenda thuishoort.

Het meest fundamentele punt is wellicht dat het kabinet laat onderzoeken of en hoe het VN-Vluchtelingenverdrag herzien moet worden. Dat verdrag vormt een essentieel onderdeel van het Europese zelfbeeld – met haar nadruk op mensenrechten en solidariteit – maar de potentiële verplichtingen die er uit voortvloeien zijn enorm. Het kabinet zet met dit onderzoek hopelijk een stap in de richting van een meer realistische verantwoordelijkheid van Nederland tegenover het grote vluchtelingenleed wereldwijd.

Jan van de Beek is wiskundige, cultureel antropoloog en doet onderzoek naar de kosten van immigratie.

Medisch-ethisch polderen

Vanaf het begin was duidelijk dat de medische ethiek in Rutte III brandgevaarlijk terrein is. Voor D66 en de ChristenUnie behoort de medische ethiek immers tot de geloofsartikelen. Autonomie voor de één, beschermwaardigheid van leven voor de ander. In dat licht mag het regeerakkoord een knap staaltje werk genoemd worden. Het doet waar ons land al jaren groot in is: polderen, compromissen sluiten en waar de verschillen te groot zijn, kiezen voor een procedurele oplossing. Weinig regeerakkoorden zullen een beschouwende alinea bevatten over „respectvol omgaan met verschillen”. Tegen de verwachtingen in is er overigens weinig echt dichtgetimmerd. De hardste afspraken zijn het toestaan van sekseselectie bij embryo’s bij ernstige geslachtsbepaalde aandoeningen, het financieren van onderzoek naar alternatieven voor embryoverbruikend stamcelonderzoek en het uitvoeren van de agenda ‘Waardig ouder worden’.

Dat laatste is, trouwens, prachtig! Een ChristenUnie-initiatief waar D66 zich van harte bij heeft aangesloten. Bij zaken die écht ethisch gevoelig zijn – voltooid leven, genetische modificatie – kiest het kabinet echter voor een tijdrovende maatschappelijke bezinningen ziet daarna wel verder. Maar wel: in wederzijds respect en ‘met weging van alle relevante belangen en zienswijzen’. Als dit laatste geen frase is voor verborgen agenda’s die gaan opspelen zodra de peilingen tegenvallen, kon dit op medisch-ethisch terrein wel eens een heel interessant kabinet worden.

Theo Boer is hoogleraar ethiek van de zorg.

Lees ook het commentaar van NRC over het regeerakkoord: Een Hollands regeerakkoord, zonder ziel maar wel effectief.

Groen, maar niet groen genoeg

De koers van het nieuwe regeerakkoord is goed en groener dan het lang is geweest, maar de snelheid is niet hoog genoeg om de klimaatafspraken van Parijs te halen. We spraken daar af om de temperatuur op aarde niet meer op te laten lopen dan 1,5 graad ten opzichte van 1850. Als we blijven uitstoten tot 2050 en de uitstoot in 2030 maar met de helft hebben verminderd, dan gaan we over die afspraak heen. De enige manier om echt onder de 1,5 graad opwarming te blijven, is door de uitstoot in 2030 naar bijna nul terug te brengen. Dat is herculesarbeid, maar het kan mits het tempo van de hervormingen omhoog gaat.

De grootste omissie in het regeerakkoord zie ik bij de industrie. Daar zet het nieuwe kabinet vooral in op CO2 afvangen en onder de grond stoppen (CCS), wat duur is en niets oplevert. Deze regering kan beter de industrie helpen over te gaan naar fossielvrije industriële processen zonder uitstoot. Zo kan staal gemaakt worden met waterstof in plaats van met steenkool. Dat geldt ook voor kunstmest, dat je zonder aardgas kunt maken met waterstof. Dat scheelt enorm veel uitstoot. Nodig: hele grote elektrolyse apparaten die water splitsen in waterstof en zuurstof. Zulke routes zijn voor zeer veel industrieën de manier om grote hoeveelheden CO2-uitstoot te verminderen. De ideeën liggen klaar en maken de industrie robuuster en koploper in de wereld.

Marjan Minnesma is directeur van Stichting Urgenda, organisatie voor innovatie en duurzaamheid.

Wantrouwen in financiële plannen Europese Unie heerst

Het nieuwe kabinet ziet zich als „voortrekker in een slagvaardigere Europese Unie” die burgers beschermt. Het zet vol in op een Europese aanpak van asiel, migratie en grensbewaking, inclusief het type deals met Turkije waarop GroenLinks eerder afhaakte. Het besef is ingedaald dat onze zuidgrens loopt aan de Middellandse Zee.

Daarentegen trapt Rutte III flink op de rem van de financiële Europese plannen. Wantrouwen heerst. Herstel van no-bailout-clausule door meebetalen van private financiers bij een staatsbankroet of kwijtschelding van schulden. Geen vergemeenschappelijking van schuld. Pas een gezamenlijk depositostelsel als banken in alle lidstaten gezond zijn. Dit laatste is tekenend. Toen de euro in 2012 bijna bezweek vonden leiders een reddingsboei in de bouw van een ‘bankenunie’, die de vicieuze cirkel tussen zwakke banken en zwakke staten kon doorbreken.

Rutte III trapt flink op de rem van de financiële Europese plannen

Kort erna stond de bankenunie ongeclausuleerd in het vorige regeerakkoord. Maar nu krabbelt Rutte III terug: de sluitsteen pas onder strikte voorwaarden. In Berlijn kunnen scheidend financiënminister Schäuble en de liberale FDP tevreden zijn: hun losse ideeën zijn alvast regeringsbeleid. Als onderhandelinzet is het begrijpelijk. Maar Rutte zet zichzelf vast. Duitse financiële linies sneuvelen steeds in de Frans-Duitse politieke dynamiek op ‘chefniveau’. Achter het doctrinaire Nein is het niet goed schuilen. Teleurstelling is ingebouwd.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en NRC-columnist.