Column

De verborgen zegen van de lange formatie

Ja, mensen het is tijd voor een prijzenregen. De economie draait goed, de schatkist loopt vol en traditiegetrouw gaat de Nederlandse politiek dan uitdelen. Lagere belastingen, meer geld voor het onderwijs, voor defensie, politie en gezinnen. Niks zuinig doen met het oog op de langere termijn. De roep om meer geld uit elke hoek van de samenleving is te groot om te negeren. Strooien met die kado’s.

Uiteraard zullen er ook steentjes zitten tussen de confetti die dinsdag op ons hoofd neervalt, als het regeerakkoord eindelijk gepresenteerd wordt. De kans is groot dat de addertjes onder het gras niet allemaal in de gelekte plannen zitten.

We weten in elk geval dat er ook allerlei belastingen omhoog gaan: de groene belastingen bijvoorbeeld, voor bedrijven én voor gezinnen. En de hypotheekrenteaftrek wordt versneld afgebouwd. Dat zal voor mensen met een hoge hypotheek even schrikken zijn, ook al bezweren de partijen van de nieuwe coalitie nu dat niemand harde klappen krijgt. We zullen zien. Over de zorg is het verdacht stil. Dat suggereert dat daar geen nieuwe kadootjes worden uitgedeeld.

Maar als de voortekenen niet bedriegen, wordt het feest dinsdag. Dat zie je al aan het feit dat de partijen de overheidsfinanciën op de lange termijn laten verslechteren, iets waar ze gedurende de onderhandelingen nog zeiden tegen te zijn.

Economen zullen op dit uitdelen – als ik ze een beetje ken – verdeeld reageren. De een zal mopperen dat de overheid geen pro-cyclisch begrotingsbeleid moet voeren. Met andere woorden: de overheid moet in goede economische tijden zich inhouden: een begrotingsoverschot hóéft niet op. Zodat in slechte economische tijden ook niet meteen bezuinigd hoeft te worden, of de belastingen verhoogd. Dat veroorzaakt extra ellende in een economie die het al moeilijk heeft. Zie de jaren sinds de crisis.

Maar de overheid doet dat vaak toch: uitdelen als het goed gaat en saneren als het slecht gaat. Daarbij komt dat de Nederlandse overheidsfinanciën zeer grillig zijn. De economische adviseurs die de afgelopen maanden langskwamen bij de formatietafel lieten daar een grafiek zien die dat aantoonde. Het begrotingstekort door de jaren heen: na de zeldzame overschotjes volgde vaak weer een fors begrotingstekort. De Nederlandse economie is al net zo grillig: het is hier hollen of stilstaan. Dus: pas nou op, vrienden van de regering-Rutte III, voor je het weet zakt die economie weer in en zijn alle mooie plannen een probleem geworden.

Lees ook: Het regeerakkoord dat elke achterban bedient. Hoe de rekening precies uitpakt, weten we nog niet.

Tegenover deze mopper-redenering staat een positiever oordeel over uitdelen: de economie is nog altijd niet hersteld van de zware crisis en kan nog steeds een impuls gebruiken, zeker als de overheid die economie sterker maakt. Bijvoorbeeld door het belastingstelsel te hervormen op een manier die de economie beter laat draaien door werken en vergroening te stimuleren. Of door de arbeidsmarkt beter te laten werken. Of door ervoor te zorgen dat huishoudens minder geld oppotten in huizen en pensioenfondsen. We gaan zien in hoeverre Rutte III dat soort hervormingen doorvoert. Of dat het half werk blijft. Een regeerakkoord van nét niet.

Wat ook nog zou kunnen, is dat Rutte III door puur toeval tóch anti-cyclisch begrotingsbeleid voert. De meeste kadootjes van Rutte III zullen niet volgend jaar, maar de jaren daarna worden uitgedeeld. De formatie duurde zo lang: het nieuwe belastingstelsel dat de vier willen kan bijvoorbeeld niet volgend jaar worden ingevoerd. Op zijn vroegst lukt dat in 2019. Dat zou zo maar het moment kunnen zijn dat de economie weer wegzakt.

Op de financiële markten klinken alweer zorgelijke geluiden: de koersen zijn wel erg jubelend hoog. Er komt een Brexit aan, we hebben Donald Trump. Afijn, het is pure speculatie om te zeggen dat het in 2019 slecht zal gaan. Maar we weten evenmin of het goed gaat dan. Dan zou die ontzettend lange formatie toch nog een verborgen zegen kunnen zijn.

Marike Stellinga is politiek verslaggever en econoom. Ze schrijft elke zaterdag op deze plek een column over politiek en economie.