‘Steden steunen hippe foodhal terwijl traditionele markt verkommert’

Toekomst van de markt

Nieuwe ‘festivalmarkten voor de elite’ bedreigen traditionele markten. Geen onschuldige ontwikkeling, stelt Freek Janssens in zijn promotieonderzoek.

Bestaande markten zoals de Dappermarkt in Amsterdam worden bedreigd door nieuwe markten zoals de Foodhallen (Amsterdam) en de Markthal (Rotterdam). Foto Berlinda van Dam / Hollandse Hoogte

„Pak ze nou-hou”, roept Tom Leeflang (60), alias ‘Ome Tom’ vanuit zijn poffertjeskraam naar twee twijfelende vrouwen. „Nee-hee, je wórdt er niet dik van. Mijn poffertjes zijn van boekweitmeel.” De vrouwen gaan overstag en lopen richting zijn kraam; een mini-woonwagen met lampjes, vlaggetjes en kitscherige schilderijtjes ( ‘I make you a poffer you can’t refuse’ bij een portret van The Godfather). Betalen hoeft niet. „Nou weet ik tenminste zeker dat jullie terugkomen”, lacht Leeflang.

Dit is het hart van de Amsterdamse Dappermarkt. De markt, die hier al meer dan honderd jaar staat, heeft het zwaar. De Dappermarkt verliest – net zoals veel bestaande markten – langzaamaan terrein aan een nieuw soort markt: de hippe foodmarkthal.

Exclusieve markt

„Markten zijn ‘hot’ op het moment, maar dan wel de yuppenvariant, zoals de Markthal in Rotterdam en de Foodhallen in Amsterdam”, zegt antropoloog Freek Janssens, die zes jaar onderzoek (pdf) deed naar de rol van markten in drie grote steden: Amsterdam, Istanbul en Londen. Hij promoveerde woensdag aan de Universiteit van Amsterdam op het onderwerp. „Die nieuwe markten doen zich voor als een markt waar iedereen elkaar ontmoet. Maar in werkelijkheid zijn het exclusieve plekken voor de elite, die mensen wegkapen van de traditionele markt.”

Terwijl overal nieuwe markten worden geopend, worden bestaande markten ingeperkt, verplaatst of simpelweg gesloten, zegt Janssens. Het vervangen van deze publieke markten door wat hij noemt „festivalmarkten voor de elite” is niet iets onschuldigs, zegt hij. „Die nieuwe markten worden door politici en beleidsmakers gezien als motors voor gentrification; het opwaarderen van een buurt. Ondertussen krijgen bestaande markten geen steun. Er zit bij de gemeente Amsterdam een diepgeworteld wantrouwen tegen de marktmeesters.”

Markten worden gezien als vies, een bron van problemen, corruptie en teken van armoede

De Markthal in Rotterdam. Robin Utrecht/ANP

Wantrouwen

Dit wantrouwen heeft volgens Janssens alles te maken met de ontstaansgeschiedenis van markten in Amsterdam. Ten tijde van de uitbreidingsplannen van Amsterdam begin 1900 waren er nog maar weinig markten, maar wel veel illegale straatventers. Daarom werden in 1912 de Ten Katemarkt, Dappermarkt en Albert Cuypmarkt aangewezen als zones van gedoogde illegale straathandel. „Markten zijn dus ooit ontstaan tegen de oneerlijke concurrentie van straathandelaren”, zegt Janssens.

En nu worden ze eigenlijk nog steeds „gedoogd” door ambtenaren. Dat is wat hij proeft na meerdere gesprekken op het Amsterdamse stadhuis. „Sinds er een aantal corruptiezaken hebben gespeeld, is de heersende opinie; laten we die markten maar privatiseren, dan zijn wij ervanaf. Dan ga je dus geheel voorbij aan de waarde van de markt voor de stad.”

Janssens stond een half jaar achter een eigen kraam op de Dappermarkt, om de markt van binnenuit te bestuderen. Ook deed hij onderzoek in Londen en Istanbul. „In die steden is het echt beleid om markten te sluiten. Markten worden gezien als vies, een bron van problemen, corruptie en teken van armoede. In Istanbul worden elk jaar wel een paar markten gesloten. Daar wil het stadsbestuur alleen nog maar glazen shoppingmalls.”

Het Amsterdamse gemeentebestuur wil de traditionele markt niet per se behouden

Disneylandmarkt

Ook in Londen wilde het lokale bestuur af van de Queen’s Market in Newham, Oost-Londen. De komst van de Olympische Spelen vormden een mooie aanleiding om de buurt op te knappen. Door onder meer grootschalig protest van de bevolking zijn de plannen uiteindelijk gesneuveld.

De traditionele markt verzelfstandigen, zoals in Amsterdam met de Dappermarkt gebeurt, komt minder bedreigend over dan wat ze in Istanbul doen, zegt Janssens. „Maar tegelijkertijd heeft het gemeentebestuur ook niet per se de intentie de markt te behouden. De gemeente ziet waarde in de markt als evenement, als toeristische trekplaats. Als je alleen daar op inzet, dan blijft er een Disneylandmarkt achter.”

Het is 16.30 uur en ‘Ome’ Tom Leeflang is zijn poffertjeskraam op de Dappermarkt aan het schoonmaken. „Van het gemeentebestuur hoef je niks te verwachten”, zegt hij. „Daar zitten beroepspolitici die geen weet hebben van wat hier gebeurt. De markt zal ze aan hun reet roesten.” Terwijl de markt van onschatbare waarde is, vindt Leeflang. „Kijk om je heen, alle bevolkingsgroepen komen hier samen. Discriminatie zie je op tv, maar niet hier in de échte wereld.” Weer of geen weer, morgen staat hij er weer.

Lees ook: Markten hebben het zwaar. Maar draai het eens om: hoe kan het dat zoiets archaïsch nog steeds bestaat?