Recensie

Salamanders dansen in slingerende veelkleurigheid

Recensie

Salamander-expert Max Sparreboom werkte tot zijn dood aan een overzichtswerk van salamanders in de kunsten. Dat boek is nu postuum verschenen.

Kleurenlitho van de Kaukasische landsalamander (Mertensiella caucasica,) uit 1905. Werner & Winter, Frankfurt

‘Het allermooiste van salamanders is de balts”, zei Max Sparreboom voor de radio bij verschijning van zijn standaardwerk Salamanders of the Old World. Dat was in 2014 bij het programma Vroege Vogels. „Kikkers zingen, maar salamanders dansen”, vervolgde Sparreboom. Hij beschreef hoe mannetjes hun vuurrode buik tonen om vrouwtjes te verleiden. In die onderwaterdans waaieren ze hun feromonen in de richting van een vrouwtje.

Twee jaar later echter overleed Sparreboom op 65-jarige leeftijd. Hij was als gastmedewerker verbonden aan Naturalis Biodiversity Centre en professor Asian Studies, beide te Leiden. Op het gebied van land- en watersalamanders was hij een autoriteit. Sparreboom reisde de wereld rond voor zijn geliefde dieren; hij keek onder stenen, in vijvers en rivierbeddingen, langs waterlopen. Zijn overzichtswerk is geïllustreerd met kleurenfoto’s, veelal van hemzelf.

Afbeelding (tempera op papier) van de vuursalamander (Salamandra salamandra) uit de collectie van de Italiaanse geleerde Aldrovandi (1522-1605). Universiteitsbibliotheek Bologna

Maar het was zijn droom een boek te vervaardigen met afbeeldingen uit de grafische kunsten, de schilder- en illustratiekunst van de zestiende eeuw tot op heden. Kostbare en kwetsbare schatten uit bibliotheken, verstopt in boeken, niet makkelijk toegankelijk voor het publiek. Dat boek is er nu, voorbeeldig vormgegeven en voorzien van een wetenschappelijke en esthetische toelichting bij elke afbeelding. Er gaat een geheimzinnige onderwaterwereld voor de lezer open.

In samenwerking met wetenschappelijk tekenaar Bas Teunis heeft Sparreboom tot op het laatst aan deze nieuwe publicatie gewerkt, postuum verschenen als Salamanders in Art and Science. Sparreboom en Teunis putten uit de collecties van onder meer UvA Artis Bibliotheek Amsterdam en Naturalis Leiden. Een van de indrukwekkendste afbeeldingen is Het hoofd van Medusa (ca. 1615) van de Vlaamse schilder Peter Paul Rubens. Rondom het afgehouwen hoofd van Medusa krioelen slangen. Wie goed kijkt, ontdekt een vuur- of goudsalamander (Salamandra salamandra) in de linkerhoek. Het dier is schitterend afgebeeld in felgeel en diepzwart. Hij kijkt trots, alsof de bloederige scène zijn idee is. De salamander met zijn slingerende veelkleurigheid is een geliefd motief in art deco. Ook in historisch wetenschappelijk opzicht biedt Salamanders in Art and Science veel waardevols. De dieren zijn afgebeeld met de rug- en buikzijde, bovendien in verschillende fasen van ei en larf tot volwassenheid. Anatomische detailtekeningen geven de ogen, mond, pootjes, geslachtsorgaan en staart.

Litho van de Kaukasische landsalamander (Mertensiella caucasica,) uit 1876. Imp. Becquet Parijs

Wereldwijd zijn 700 salamandersoorten bekend. Sommige hebben een dunne huid, waardoor ze in het water adem kunnen halen. Op de tekeningen zie je dat terug: de huid is transparant. Een van de oudste afbeeldingen dateert uit circa 1570 en biedt een zo natuurgetrouw beeld van de amfibie, dat je het bijna van het papier kunt nemen.

Salamanders leiden een verborgen bestaan. Daarom zijn de 19-de-eeuwse van de dieren in hun natuurlijke omgeving zo boeiend. Neem die van Adolph Fried uit 1839: de groengele marmersalamander (Triturus marmoratus) kruipend over een boomstronk, omringd door insecten. Deze afbeelding heeft iets van een vertrouwde schoolplaat. In een artikel van de Parijse natuurwetenschapper L’Isle du Dréneuf uit 1862 vonden Sparreboom en Teunis iets heel moois: het zeldzame vrouwtje van de Triton Blasii (een hybride marmersalamander), afgebeeld in een langwerpige sierlijke kronkeling, met een helgele streep over haar glanzend-groene rug en haar oranje-zwart gevlekte onderzijde. Ineens begrijp je Sparrebooms levenslange fascinatie voor salamanders, met hun vurige kleuren, geheimzinnige leefwijze tussen water en land en sierlijke kronkelingen.