Recensie

De strijd tegen de zionistische geschiedschrijving over Israël

Israël

Je kunt de Israëlische historicus Ilan Pappé niet verwijten dat hij een mening heeft. Maar zijn de door hem ontkrachte mythes wel mythes?

Arabische vluchtelingen uit Haifa, destijds in Brits Mandaat Palestina, komen aan in Port Said, Egypte, op 3 mei 1948. Foto Getty Images

Geschiedschrijving is natuurlijk nooit neutraal, maar zelden wordt dit zo expliciet gemaakt als door Ilan Pappé. In het voorwoord van zijn recente boek Ten Myths About Israel schrijft deze Israëlische historicus: ‘Dit is geen evenwichtig boek; het is de zoveelste poging om het machtsevenwicht te herstellen namens de gekoloniseerde, bezette en onderdrukte Palestijnen in het land van Israël en Palestina.’

Opdat er maar geen twijfel bestaat over de kant die Pappé (1954), hoogleraar aan de Universiteit van Exeter, kiest. De auteur, bekend van boeken als De etnische zuivering van Palestina, is een antizionistische historicus en als zodanig een van de meest gehate figuren in Israël. Zijn statement in het voorwoord rust al meteen op de aanname dat Israël een koloniaal project is. Dit is op z’n zachtst gezegd omstreden.

Verdrijving

Nu is het niet gezegd dat een historicus geen mening mag hebben. Een van de meest geciteerde historici in Israël is de zionist Benny Morris, auteur van het standaardwerk 1948. A History of the First Arab-Israeli War. Ook Morris heeft zo zijn opvattingen. Hij vindt bijvoorbeeld dat de verdrijving van ruim 700.000 Palestijnen in 1948 noodzakelijk was, omdat er anders geen Joodse staat was gekomen. Ook zei hij, in NRC, dat het aan de Palestijnen te wijten is dat het conflict nog niet beslecht is, omdat ze zowel in 2000 als in 2008 een „genereus” Israëlisch aanbod voor vrede hebben afgeslagen.

In zekere zin is het ook wel overzichtelijk dat Pappé kleur bekent. Waar het om gaat, is of zijn geschiedschrijving deugt.

Als opzet voor zijn ‘poging tot herstel van het machtsevenwicht’ kiest Pappé tien mythes die steevast herhaald worden, van historische mantra’s als ‘Palestina was een leeg land’ tot toekomstvisies als ‘de tweestatenoplossing is de enige weg voorwaarts’. Enkele hoofdstukken bevatten een feitelijke ontkrachting, bijvoorbeeld van de misvatting dat de Palestijnen in 1948 vrijwillig hun vaderland verlieten. Hier zien we het werk van de historicus Pappé, die met feiten en cijfers de mythe te lijf gaat.

Maar dit is lang niet in alle hoofdstukken het geval. Gaandeweg begon ik me zelfs een beetje te ergeren: zo schrijft Pappé behartigenswaardige zaken over de verschillen tussen zionisme en jodendom, maar er is toch niemand die beweert dat deze twee begrippen hetzelfde zijn? Wat is dan de mythe in the first place?

Verderop in het boek probeert hij aan te tonen dat Israël geen democratie is. Natuurlijk kunnen de inwoners van het bezette Palestijnse gebied niet stemmen op degenen door wie zij militair onderdrukt worden. En binnen Israël zelf worden Joods-Israëlische staatsburgers stelselmatig bevoordeeld ten opzichte van hun Palestijns-Israëlische landgenoten. Maar het zou te ver gaan om Israël daarom geen democratie te noemen; een gemankeerde democratie is nog steeds een democratie. Het staat Pappé uiteraard vrij om daar anders over te denken, maar daarmee ontkracht hij nog geen mythe.

Propaganda

Had Morris dan gelijk toen hij Pappé in 2011, in een geruchtmakende boekbespreking voor het Amerikaanse magazine The New Republic, ‘op zijn best een van ’s werelds slordigste historici’ noemde? Deze kwalificatie had wel wat weg van karaktermoord, ook al wordt zowel Pappé als Morris gerekend tot de ‘nieuwe historici’ die wilden afrekenen met de zionistische geschiedschrijving, die soms verdacht veel op propaganda lijkt.

Ten Myths is inderdaad ietwat slordig, op het niveau van tikfouten. Maar dat zijn niet de nalatigheden waar Morris op doelt. Ineens begon me te dagen wat me zo stoorde: ik las het boek als een geschiedkundig werk. Dat is het niet. Het is een essaybundel.

Dit werpt een geheel nieuw licht op de zaak. Als essayist is Pappé niet onaardig: de geventileerde meningen zijn niet nieuw, maar zijn schrijfstijl is in orde en zijn stellingen zijn lekker provocatief. Ten Myths About Israel is interessant voor wie zijn gedachten over het slopende conflict wil prikkelen. Wie een historisch overzicht wil, kan zich beter wenden tot andere boeken. Die van Morris, bijvoorbeeld.