De vluchtelingen zijn weg uit Beieren, de angst niet

Verlies van CSU

In het Duitse Beieren hebben ze het nog nooit zo goed gehad, toch werd de traditionele CSU afgestraft en groeide de AfD. Waarom?

Vluchtelingen arriveerden eind oktober 2015 in Passau, een Beierse stad dichtbij de grens met Oostenrijk. Foto Sebastian Kahnert/ EPA

De grote schok was in Beieren niet de sterke groei van de AfD, bij de bondsdagverkiezingen in september. Díe was wel voorspeld. Wat in Beieren harder aankwam was het enorme verlies van de CSU, de partij die al decennialang oppermachtig is in deze welvarende deelstaat. Een aangeslagen CSU kan voor bondskanselier Merkel een groot probleem worden bij de vorming van een nieuwe coalitie.

Lees over de groei van de AfD ook: Merkel blijft, maar AfD is de échte winnaar

Wie niet beter weet, waant zich hier op een mooie nazomerdag in het tevreden Duitsland ‘waar men goed en graag leeft’, zoals de verkiezingsleus van Merkel luidde. In het glooiende landschap in het uiterste zuidoosten van het land, met zijn groene velden en goudkleurige, kortgeschoren akkers, liggen bloeiende steden en goed verzorgde dorpen, met veel alleen staande huizen en boerderijen. De werkloosheid is historisch laag. Men profiteert van de open grenzen. Veel mensen hebben het nog nooit zo goed gehad.

Maar er heerst angst, zegt Stephan Dorn, voorzitter van de lokale afdeling van de CSU en plaatsvervangend burgemeester in Neuhaus am Inn. „Angst voor het verlies van de eigen identiteit” – ‘Überfremdung’ is het woord dat hij gebruikt. Voor zijn huis staat een vlaggenmast, met de blauw-wit geruite vlag van Beieren in top. „Ik ben een patriot”, zegt Dorn. „Een Beierse patriot, maar ook een Duitse patriot, en ook een Europese patriot.”

Lees ook het stuk over Merkels vluchtelingenbeleid, dat Duitsland veranderde. De gegroeide tegenstellingen in de Duitse samenleving maken nu hun entree in de Bondsdag. Het debat zal fel en bitter worden.

Op een steenworp afstand, aan de overkant van de traag stromende Inn, ligt het Oostenrijkse stadje Schärding. „Mijn zoon is daar naar het gymnasium gegaan. Voor ons gevoel is er geen grens.” Met dat gevoel leefde men jarenlang zonder problemen – tot de vluchtelingencrisis van 2015.

„Er waren dagen dat hier vijftig vluchtelingen per uur over de brug kwamen, dag en nacht, dus dan heb je het over 1.200 mensen per etmaal.” Voor een plaatsje met 3.600 inwoners was het een grote uitdaging. De gymzaal werd vrijgemaakt voor de eerste opvang, er werd een grote tent neergezet, vrijwilligers kwamen uit de wijde omtrek om eten te koken en andere hulp te bieden, tot de Duitse autoriteiten de asielzoekers met bussen naar opvangcentra elders in het land brachten.

„Op dat moment moet je zorgen dat je het regelt. Maar persoonlijk vind ik zo’n toestroom van migranten niet houdbaar. Het waren niet alleen vluchtelingen, maar ook economische migranten”, zegt Dorn.

Een man uit Syrië en zijn dochter wachten tot ze via de brug kunnen oversteken van Braunau am Inn in Oostenrijk naar Simbach am Inn, op 1 november 2015. Foto Peter Kneffel/EPA

De schrik zit er nog steeds in

Vluchtelingen of asielzoekers zijn er nauwelijks meer in Neuhaus. Maar de schrik zit er nog steeds in. Veel kiezers die altijd op de CSU stemden, straften de partij dit jaar voor de chaotische toestanden in 2015. „De mensen hier in Beieren verwachtten oplossingen van de CSU.” In plaats daarvan zagen ze dat partijleider Horst Seehofer keer op keer hard afgaf op het vluchtelingenbeleid van bondskanselier Merkel, van zusterpartij CDU – om een paar maanden voor de verkiezingen opeens te zeggen dat hij „blind vertrouwen” in Merkel heeft.

Die dubbelheid kostte zijn partij veel stemmen. De CSU viel terug van 49,3 procent in 2013 tot 38,8 procent nu, het slechtste resultaat sinds 1949. Voor een gewone partij zou 38,8 procent nog altijd een respectabel resultaat zijn, zeker als je daarmee nog verreweg de grootste partij blijft. Maar voor de CSU is het een dramatische nederlaag, omdat de partij zich er altijd op heeft laten voorstaan heel Beieren te vertegenwoordigen.

„Daar lééft de CSU van, en daaraan ontleent ze haar kracht om in Berlijn dingen voor elkaar te krijgen”, zegt politicoloog Heinrich Oberreuter, van de universiteit van Passau. „En nu zijn ze bang dat dit een slecht voorteken is voor de deelstaatverkiezingen die over een jaar in Beieren worden gehouden. Ze vrezen hun hegemonie in de deelstaat kwijt te raken.”

Merkel weigert een bovengrens af te spreken, omdat het volgens haar in strijd is met het internationale recht.

De anti-immigratiepartij AfD heeft het sterkst geprofiteerd van het verlies van vertrouwen in de CSU (en klom van 4,3 naar 12,4 procent). Maar ook de liberale FDP profiteerde.

Om de teleurgestelde kiezers terug te winnen, beloofde CSU-leider Seehofer al op verkiezingsavond dat hij „de open rechterflank” zal dichten. En hoewel hij het afgelopen jaar al herhaaldelijk vergeefs heeft geëist dat Merkel instemde met een maximum aantal toe te laten vluchtelingen per jaar, zegt hij nu opnieuw dat deze ‘bovengrens’ van 200.000 vluchtelingen een keiharde voorwaarde is voor deelname aan de nieuwe coalitie.

Dat mag een theoretische kwestie lijken, omdat het aantal asielzoekers nu toch al veel lager is. Maar Merkel weigert een bovengrens af te spreken, omdat het volgens haar in strijd is met het internationale recht. Ook de Groenen, onmisbaar in de nieuwe coalitie, zijn mordicus tegen.

„Wat ik mijn leven lang niet zal begrijpen”, zegt politicoloog Oberreuter, „is waarom CSU-leider Seehofer in plaats van Merkel te kritiseren niet heel duidelijk tegen zijn kiezers heeft gezegd: ‘Op humanitaire gronden is in 2015 toegelaten dat er een chaotische toestand ontstond die onacceptabel was, maar wij hebben in Berlijn voor elkaar gekregen dat de regels zijn aangescherpt en dat het zich niet kan herhalen.’ In plaats daarvan heeft de CSU zich door het rigide vasthouden aan die bovengrens in een situatie gemanoeuvreerd die het heel moeilijk maakt om een nieuwe regeringscoalitie te vormen.”

En dan te bedenken, voegt Oberreuter daaraan toe, „dat Beieren de opvang van die grote aantallen vluchtelingen bestuurlijk eigenlijk heel goed heeft gedaan.”

Migranten in Duitsland nadat ze de grens van Oostenrijk met Duitsland zijn overgestoken op 29 oktober 2015. Foto Sebastian Kahnert/EPA

19,2 procent stemde AfD

Maar dat is bij velen in Beieren nauwelijks doorgedrongen. In het stadje Deggendorf, aan de Donau, stemde maar liefst 19,2 procent van de kiezers op de AfD – het hoogste percentage van alle kieskringen in het voormalige West-Duitsland. Hier kwamen de vluchtelingen niet de grens over, maar werden ze opgevangen in een groot doorgangscentrum midden in de stad. Op straat, bij het station en bij een supermarkt tegenover de asielzoekersopvang – de Deggendorfers zagen opeens overal vluchtelingen.

Aan de stamtafel van café-restaurant Beim Krahwirt is van het traditionele Beierse vertrouwen in de CSU weinig over. Het is een vrije dag, de Dag van de Duitse Eenheid, en om even voor elven ’s ochtends zitten zeven mannen achter grote glazen bier rond een eikenhouten tafel. Of ze zelf AfD hebben gestemd, laten ze graag in het midden. „De meeste AfD-kiezers wilden alleen maar een proteststem laten horen”, verzekert Wilfried Neumann, een gepensioneerde BMW-werknemer. „En de CSU staat voor Christelijk-Sociale Unie, maar het christelijke en het sociale, dat zegt de jonge generatie niets meer.”

Duitsland hoopte dat onder de vele vluchtelingen ook veel vakmensen zouden zijn. Dat viel zwaar tegen. Nu is het bedrijven makkelijker gemaakt om vluchtelingen op te leiden en aan te stellen, schreef correspondent Juurd Eijsvoogel eind 2016.

Gevraagd of de komst van het centrum voor asielzoekers de stad heeft veranderd, zegt Richard Kramhöller, ambtenaar bij de douane: „De mensen zijn bang.” Of de criminaliteit is toegenomen sinds de komst van de vluchtelingen? „Daarover zwijgen de kranten, om de burgers niet verder ongerust te maken.”

Ook de waard schuift aan, Siegfried Zippert, afkomstig uit het Ruhrgebied maar al twaalf jaar woonachtig in Beieren. Immigranten zijn er hier altijd geweest, zegt hij. Alleen dankzij personeel uit Bulgarije en Roemenië kan zijn hotel-restaurant overleven. „En veel Russen met Duitse wortels zijn hier komen wonen. Dat hebben we ook wel eens hoofdschuddend aangezien. Maar over drie generaties zijn ze net zo Duits als wij. Met moslims gebeurt dat niet, dat zijn gewoon andere mensen. Duitsers zijn bang dat dit een islamitische samenleving wordt. Als je de vrouwen in de supermarkt ziet met hun hoofddoeken, en hoe hun mannen hen behandelen. En zoals die mannen Duitse vrouwen aankijken, alsof ze ze willen versieren.”

Rond half één breken de mannen van de stamtafel langzamerhand op – allemaal mannen, dat is nu eenmaal de traditie. „De jongere generatie komt hier niet, mág hier niet komen – van hun vrouwen”, zegt ‘Willy’ Neumann hoofdschuddend. „Ze zouden meteen oorlog krijgen in hun huwelijk.”

Door de vluchtelingen wordt Duitsland een ander land, zeggen de auteurs van Die neuen Deutschen. „De schaamtegrens is weggevallen” in een giftig debat.