De ondergang van de VOC – wie weet hoe dat ging?

Een onderbelicht deel van onze geschiedenis: het einde van de VOC. De Britten legden het historische moment wel vast. Het schilderij is nu in Rotterdam te zien.

‘De onzichtbare gorilla’ is een bekend psychologisch experiment. In een filmpje loopt een meisje in gorrillapak door een groepje basketballende studenten, trommelt op haar borst en loopt uit beeld. De proefpersonen hadden de opdracht gekregen te tellen hoe vaak de spelers in witte shirts met elkaar overgooiden. Na afloop bleek dat slechts 50 procent de gorilla had opgemerkt. Mensen zijn blind voor datgene waar ze geen aandacht aan besteden.

Misschien ging het wel net zo met de kaping die uiteindelijk de ondergang van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) zou betekenen.

In 1793 was er nog niks aan de hand. Nederland was een bondgenoot van Groot-Brittannië. Tot de Fransen eind 1794 de Nederlanden binnenvielen en inlijfden. Plotsklaps was Nederland een vijand van Engeland, omdat de Fransen dat waren.

De kapiteins van de VOC-vloot hadden geen weet van deze ontwikkelingen. Zij hadden in Azië hun vrachtschepen volgeladen met porselein en kruiden, ter waarde van 10 miljoen gulden. Toen zij vanaf Kaap de Goede Hoop de reis naar Nederland hervatten, voeren Britse schepen hun tegemoet. De Britten hadden de Nederlandse vlag gehesen ten teken van vriendschap. Hun intentie werd pas duidelijk toen ze dreigende kanonschoten losten. De kapiteins, te laat om de bemanning te mobiliseren, gaven zich direct over. Een wat suffe kaping dus, maar wel een met grote gevolgen. De compagnie had al zo veel schulden dat het verlies van negen schepen de doodsteek was.

Deze geschiedenisles is niet in de Nederlandse schoolboeken terug te vinden, zegt Irene Jacobs, conservator van het Maritiem Museum Rotterdam. Volgens haar werd toentertijd weinig aandacht aan de kaping besteed. Nederlandse kranten brachten slechts een klein berichtje.

Bij de Britten is de gebeurtenis veel bekender, onder meer dankzij een aquarel van de kaping die is gebaseerd op een schilderij van Thomas Luny. Het is het pronkstuk van de tentoonstelling How we Ditched the Dutch: De Kaping van de laatste VOC-vloot in het Maritiem Museum Rotterdam. Het museum kocht het werk toen het in 2009 door nazaten van de Britse kapitein William Taylor Money werd geveild.

Dat in Nederland geen kapitein de behoefte voelde de kaping vast te laten leggen, wekt geen verbazing. Verliezers vergeten liever wat er is gebeurd. De Britse kapitein Money liet zijn schip daarentegen op zo’n manier vereeuwigen dat het leek alsof hij in z’n eentje de VOC-schepen had getrotseerd.

Misschien zien we de gorilla niet omdat wij de gorilla toen niet wilden zien. Net zoals partners de signalen dat hun geliefde vreemd gaat niet snel opmerken of rokers niet willen zien dat hun tanden geel worden. Maar het kan ook zijn dat we ons op iets anders concentreerden, zoals de proefpersonen op de witte shirts. Frankrijk was net Nederland binnengevallen en Napoleon kwam zich met ons bemoeien. Misschien hadden we domweg iets anders dan de kaping aan ons hoofd.

How we Ditched the Dutch: De Kaping van de laatste VOC-vloot. Vanaf 7 oktober 2017 t/m 3 juni 2018 in het Maritiem Museum Rotterdam.