Referendum over ‘sleepnetwet’ dichtbij

Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten

Het lijkt erop dat Nederland bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart volgend jaar ook gaat stemmen over bevoegdheden van geheime diensten.

Foto Vladimir Timofeev

Het wordt steeds waarschijnlijker dat er een nieuwe nationale volksraadpleging komt, na het Oekraïnereferendum. Op initiatief van vijf Amsterdamse studenten zijn er intussen 214.000 handtekeningen opgehaald voor een referendum over de nieuwe bevoegdheden van de geheime diensten in de vernieuwde Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten – ook wel de sleepwet genoemd. Worden dit er vóór 16 oktober 300.000 en worden deze handtekeningen geldig verklaard door de Kiesraad, dan gaat het referendum door.

De kans dat dit lukt, is aanzienlijk. Een week geleden waren er nog minder dan honderdduizend handtekeningen verzameld. De Kiesraad gaat intussen ervan uit dat dit referendum, als de initiatiefnemers genoeg geldige handtekeningen weten te verzamelen, op 21 maart gehouden zal worden, tegelijk met de gemeenteraadsverkiezingen. „Denk aan twee verschillende stempassen op de deurmat en twee stembussen”, zegt een woordvoerder.

De laatste dagen komen er snel meer handtekeningen bij. Arjen Lubach gaf het referendum zondag meer bekendheid in zijn satirische tv-programma met een item over de nieuwe bevoegdheden van de inlichtingendiensten.

De Eerste en Tweede Kamer hebben ingestemd met de nieuwe wet, die de bevoegdheden van de AIVD en de militaire dienst MIVD uitbreidt. De wet treedt per januari 2018 in werking – dus nog vóórdat de bevolking zich er over uitspreekt.

Politiek trauma

Het referendum is raadgevend, dus de politieke partijen kunnen een eventuele afwijzing van de wet door de kiezer naast zich neerleggen. Maar het vorige raadgevend referendum, over de ratificatie van het Europese associatieverdrag met Oekraïne, leidde na de afwijzing tot een politiek trauma. De formerende partijen – D66, VVD, CDA en ChristenUnie – praten intussen over het terugdraaien van de huidige Wet raadgevend referendum door het komende kabinet. Als dat gebeurt, kan een volgend raadgevend referendum het laatste worden.

De nieuwe wet op de inlichtingendiensten is controversieel. Het grote pijnpunt voor tegenstanders is dat de AIVD en de MIVD op grote schaal kopieën gaan maken van data die via kabel verstuurd worden, ook van niét-verdachte personen, als daar genoeg aanleiding toe is.

Deze afgetapte gegevens mogen ze drie jaar bewaren, en wat relevant blijkt nog langer. Zoals een tap op het Facebookverkeer tussen Syrië en Nederland, aldus het voorbeeld dat minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) zelf gaf in de Kamerdebatten.

De knijper gaat niet zomaar op de kabel, er zitten waarborgen in de wet. Zo moet de minister toestemming geven voor elke tap, moet het aftappen in een beperkte regio en in een beperkt tijdsbestek gebeuren en worden de taps getoetst door de toezichthouder op de geheime diensten, de CTIVD.

Omdat technologische ontwikkelingen snel gaan, is vaag geformuleerd om welke apparaten het gaat. Tegenstanders wijzen erop dat de AIVD ook binnen zou kunnen dringen op slimme televisies of auto’s.

De AVID mag met de nieuwe wet ook een eigen dna-databank aanleggen en hacken via servers van niet-verdachte personen, als dat de manier is om bij een doelwit te komen.

Onder meer Amnesty International, GeenStijl en een aantal politieke partijen waaronder de SP steunen de campagne voor het referendum. Free Press Unlimited en de Nederlandse Vereniging voor Journalisten ook, omdat zij bezorgd zijn of journalisten hun bronnen nog wel echt geheim kunnen houden onder de nieuwe wet.

Eerder waren de Raad van State en de CTIVD kritisch. Het bezwaar was onder meer dat bevoegdheden te ruim zouden zijn geformuleerd.