Kloppen onze doembeelden over de ‘sleepwet’ wel?

Privacy Een referendum over verruimde bevoegdheden van geheime diensten is nabij. Klopt het publieke beeld van de nieuwe wet?

Foto: iStock

Er wordt met grootse doembeelden geschermd, zegt Paul Abels, hoogleraar governance of intelligence and security services aan de Universiteit Leiden en tevens adviseur bij de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Hij stoort zich aan de toon in het publieke debat. Het wordt namelijk steeds waarschijnlijker dat Nederland zich in een raadgevend referendum uit zal spreken over de nieuwe bevoegdheden van de inlichtingendiensten. Hiervoor zijn de afgelopen weken 216.000 handtekeningen verzameld. Voor een referendum zijn 300.000 handtekeningen genoeg, mits geverifieerd door de Kiesraad. De deadline is 16 oktober.

Onderdeel van deze ‘sleepwet’, die al door beide Kamers ging en per 2018 van kracht wordt, is dat de inlichtingendiensten op grote schaal communicatie van de kabel mogen aftappen. De huidige wet op de inlichtingendiensten stamt uit 2002. Op grond daarvan mogen geheime diensten alleen individuele targets aftappen via de kabel. Ongericht informatie verzamelen mag al wel bij data die door de lucht verzonden worden, zoals telefoongesprekken. Het tempo waarmee communicatie zich van telefonie naar online zou verplaatsen was destijds onderschat.

„Het is niet zo dat iedere burger zal worden afgeluisterd”, zegt Abels. „Gegevens binnenhalen is nog geen afluisteren. De diensten zullen eerst bijvoorbeeld een zoekopdracht doen in de bulk gegevens, op zoek naar informatie die moet helpen dreiging vroegtijdig te zien.”

Een woordvoerder van veiligheidsdienst AIVD wijst erop dat zowel voor verzamelen van gegevens als voor het zoeken daarin groen licht van minister en een toestemmingscommissie nodig is.

Cyberspionage

De diensten hebben de nieuwe bevoegdheden om meer redenen nodig dan terroristische dreiging, zegt Abels. „Nederland heeft te maken met veel economische spionage en moet zich weren tegen cyberaanvallen.” In het jongste jaarverslag schreef de AIVD over aanvallen op Nederlandse bedrijven in de sectoren maritieme technologie, ICT, biotechnologie en lucht- en ruimtevaart. Onderscheppen van communicatie via de kabel kan helpen tegen ongewenst bezoek op dat netwerk.

Tegenstanders van de nieuwe wet wijzen erop dat de bedoeling ervan goed mag zijn, maar dat een toekomstige overheid het minder nauw kan nemen met privacy van burgers. Student Tijn de Vos, een van de initiatoren van het referendum: „Ons grootste bezwaar is dat je, als je weet dat je kan worden afgeluisterd, je gedrag gaat aanpassen.”

Deze zomer vroeg het Amerikaanse ministerie van Justitie de hoster van een anti-Trumpwebsite om gegevens van de 1,3 miljoen bezoekers. Dat weigerde de hoster.

Juist zo’n verzoek vindt Abels zorgelijk, niet de methode, die tegenstanders het ‘sleepnet’ noemen. „Dáár zit een fundamentele verandering bij de nieuwe wet op de inlichtingendiensten. Je loopt het gevaar dat politiek gewenste inlichtingen worden vergaard in plaats van louter door nationale veiligheid gedreven info.”