Opinie

Wees beducht voor heilzame illusies

Homeopathie aanprijzen, zoals Rosanne Hertzberger voorstelt (‘Suggestie kan ook genezen’, 30/9), is onverantwoord, schrijft . „We moeten de patiënt niet voorliegen.”

Een geallieerd veldhospitaal tijdens de Tweede Wereldoorlog. Gewonde soldaten stromen binnen van het front, verminkt en met afgerukte ledematen, kermend van de pijn. De Amerikaanse anesthesist Henry Beecher heeft zijn handen vol, maar hij kampt met een ernstig probleem: hij zit door zijn voorraad morfine heen. Wat te doen? De soldaten kenden de wonderlijke effecten van deze substantie en snakten ernaar. Beecher waagde zich aan een experiment. Hij doet alsof hij morfine toedient, maar in werkelijkheid gebruikt hij een gewone zoutoplossing. Een wanhoopspoging, maar het proberen waard? Tot zijn verbazing slaakten tot 40 procent van zijn patiënten een zucht van verlichting, alsof ze echte morfine hadden gekregen.

De kracht van het ‘placebo-effect’ – zoals we dit verschijnsel nu kennen – wordt nog vaak onderschat. Suggestie kan ook genezen, zo schrijft Rosanne Hertzberger in haar column. Waarom dat niet meer benutten? Met haar diagnose ben ik het volkomen eens, maar niet met haar remedie. Homeopathie aanprijzen, zoals ze voorstelt, lijkt me onverantwoord.

Een placebo-effect kun je niet op commando oproepen. Het vereist een zekere mate van geloof of oprechte verwachting. Indien Beecher eerlijk had verteld dat hij door zijn morfine heen zat, was er van placebo geen sprake. Sommige studies wijzen erop dat een placebo zelfs werkt als je erbij vertelt dat het een placebo is, maar die kampen met een methodologisch probleem: het is onduidelijk of het echt tot de patiënten doordringt dat de pil helemaal niets doet.

Zelf stelt Hertzberger voor dat artsen tegen hun patiënten zeggen dat homeopathie „als aanvullende behandeling effectief is”. Dat is volgens haar geen leugen, maar het is hoogstens een halve waarheid. Niet de pil is effectief, maar de poespas daaromheen. Indien een placebo- effect zo makkelijk was op te roepen, dan zou ik u, lezer, de volgende remedie voorstellen voor uw lichamelijke kwaaltjes. Knip dit stuk uit de krant en houd het tegen de getroffen plek, als een kompres. Geloof me, het is echt ‘effectief’! En dat zou het inderdaad zijn, als u het maar geloofde. Maar NRC-lezers zijn niet zo naïef, en daarom zal mijn remedie niet werken.

Moeten we patiënten dan blaasjes wijsmaken? Nee, want geloof kan gevaarlijk zijn. Wat als iemand met een ernstige aandoening op homeopathie vertrouwt ten koste van echte geneeskunde? Hertzberger erkent het gevaar, maar zegt dat we gewoon beter moeten samenwerken met de homeopaten en erop toezien dat er geen „ernstige schade optreedt”.

Maar zo werkt geloof niet. Eens je gelooft dat geschud water je verkoudheid kan genezen, waarom dan niet je longontsteking of kanker? In een Brits undercoveronderzoek klopt iemand bij de homeopaat aan voor advies over een reis naar de tropen. De grote meerderheid van de geraadpleegde homeopaten raadden geschud water aan ter bescherming tegen malaria. Levensgevaarlijk. Niet homeopathie zelf maar het geloof erin is schadelijk voor de gezondheid.

Is er dan geen goede manier om van placebo te genieten? Toch wel. Hier is wat veel mensen vergeten: een placebo-werking is niet exclusief voorbehouden aan kwakzalvers. Elk medicijn en elke therapie heeft een placebo-bonus, boven op de effectieve werking. Het verschil is dat geschud water enkel een placebowerking kan hebben.

Onderzoek wijst uit dat grote pillen beter ‘werken’ dan kleine pillen, en felgekleurde beter dan witte. Allemaal placebo, maar waarom zouden we daar niet op inspelen? Als we pillen op de juiste wijze verpakken, en therapie op de juiste wijzen inkleden, dan kunnen we het placebo-effect maximaal benutten. Maar laten we wel zorgen dat er íéts in onze pillen zit. Anders liegen we de patiënt voor.