Recensie

Verlate abortus van een dood huwelijk

Drama

Regisseur Andrej Zvjagintsev levert met ‘Loveless’ opnieuw een adembenemende film af. Deze keer zoomt hij in op een liefdeloos huwelijk in de grootsteedse middenklasse van Rusland.

Marjana Spivak als egocentrische moeder en haar zoontje Aleksej (Matvej Novikov).

Wat is dat toch voor sterrenstof dat een deprimerende film adembenemend kan maken, zielverheffend zelfs? De Russische regisseur Andrej Zvjagintsev heeft er zakken vol van, bewees hij met films als Leviathan, Elena en The Return. Barse moraalvertellingen bevolkt door mensen die niet zozeer kwaadaardig zijn, maar gewoon niet goed genoeg.

In dorpsdrama Leviathan (Golden Globe, beste scenario Cannes) bleek die optelsom van menselijk tekort in 2014 tevens een harde diagnose van het huidige Rusland. De financier, de Russische minister van Cultuur, zwoer voortaan „geen cent meer te steken in films die wanhoop en fatalisme over ons bestaan verspreiden”. De Europese co-productie Loveless (Neljoebov) is op het eerste gezicht minder politiek, al suggereert televisiepropaganda over de Oekraïense oorlog wel zo’n context.

In Loveless bezoekt Zvjagintsev de grootsteedse middenklasse. Liefdeloos is het twaalfjarige huwelijk van het Petersburgse koppel Boris en Zjena. Al zijn ze stapelverliefd: vader Boris op zijn hoogzwangere, sluwe vriendin Masja, moeder Zjena op de succesvolle Anton en diens smaakvolle appartement. Hun scheiding schoven ze voor zich uit, want dat kan Boris zijn baan kosten: zijn baas is ultra-orthodox. Maar die situatie is inmiddels onhoudbaar.

Je gunt Boris en Zjena hun prille geluk best, maar verliefdheid is een egocentrische emotie die anderen uitsluit. Zoals hun twaalfjarige zoontje Aleksej, die het niemandsland tussen hun loopgraven bewoont. Hij hoort op een avond verbijsterd hoe zijn ouders hem op elkaar afschuiven. Neem jij hem. Ik wil hem niet. Aleksej loopt weg. Het duurt even voordat het opvalt.

Waarna Loveless de structuur van een ‘procedural’ krijgt: het tempo wordt aangegeven door de leider van een groep vrijwilligers die op militaire leest verdwenen kinderen opspoort; de politie heeft geen tijd. Tijdens die speurtocht door berkenbossen, woonkazernes en de ruïnes van een Sovjetkuuroord leren we deze ouders pas echt kennen. Boris blijkt een lege, conformistische huls, Zjena verongelijkt en wrokkig. Ze zijn eerder boos dan bezorgd over Aleksej: „Dat die snotaap ons dit flikt.” Het geruzie, de verwijten en het punten scoren gaat gewoon door.

Dat egocentrisme is niet zozeer eigentijds: ook Zjena’s moeder blijkt een paranoïde bulderende dragonder, wrokkig opgesloten in eigen gelijk. Je had die zoon van je beter kunnen aborteren, grauwt ze. Inderdaad komt Aleksej’s verdwijning iedereen best goed uit: een verlate abortus van een huwelijk gebaseerd op berekening. Voor dat soort overbodige mensen is op Zvjagintsevs giftige toendra weinig plek. Want in zijn harteloze Rusland geeft men alleen als het moet en neemt zoveel men kan.